Rozwój infrastruktury na potrzeby sportu powszechnego został uwzględniony w kluczowych dokumentach strategicznych obowiązujących do 2020 r. W Programie Rozwoju Sportu do roku 2020 oraz dokumentach implementacyjnych wskazano cele, kierunki i narzędzia wsparcia inwestycyjnego tego rozwoju.

Wsparcie to realizowano w trzech grupach inwestycji:

• przyszkolna infrastruktura sportowa,
• inwestycje poprawiające istniejącą infrastrukturę klubów sportowych,
• budowa nowej nieprzyszkolnej infrastruktury sportowej.

Zadania inwestycyjne były wspierane przez wnioskodawców, m.in. powiaty i gminy także ze środków własnych. Finansowanie przeprowadzano ze środków Funduszu Rozwoju Kultury Fizycznej (FRKF) poprzez coroczny program „Sportowa Polska – Program rozwoju lokalnej infrastruktury sportowej”.

Dlaczego kontrola NIK-u?

NIK podjęła kontrolę ponieważ:

• zasady Programu Sportowa Polska, w tym kryteria przyznawania dotacji, mogły skutkować nieprawidłowym udzielaniem dotacji przez Ministra Sportu i Turystyki oraz znacznymi dysproporcjami w finansowaniu rozwoju bazy sportowej w województwach (m.in. bez uwzględnienia istniejącej liczby obiektów sportowych, klubów sportowych i ich członków);
• istniało ryzyko przygotowania i realizowania przez beneficjentów zadań inwestycyjnych z naruszeniem przepisów dotyczących udzielania zamówień publicznych oraz Prawa budowlanego.

Kontrola objęła okres 2018–2022 (do 31 marca).

Program został przygotowany i ogłoszony zgodnie z przepisami rozporządzeń Ministra w sprawie przekazywania środków z FRKF.

NIK pozytywnie oceniła wprowadzenie od 2020 r. dofinansowania zadań o charakterze priorytetowym – budowy pierwszej pełnowymiarowej sali gimnastycznej w gminie oraz budowy pierwszej pływalni o długości niecki 25 m w powiecie i pierwszej pływalni o długości niecki min. 16 m w gminie. W latach 2020–2022 (do 31 marca) dofinansowano 32 takie zadania w kwocie 113,3 mln zł.

Natomiast, jak podaje NIK, Minister realizował Program w sposób nierzetelny.

Pomimo wprowadzenia priorytetu budowy pierwszej pełnowymiarowej sali gimnastycznej w gminie Ministerstwo nie miało informacji, w ilu gminach nie ma takiego obiektu.

Minister wdrożył w 2021 r. ogólnodostępną aplikację pilotażową Mapa obiektów sportowych, na którą wydatkowano 29 tys. zł, jednakże bez przyjęcia harmonogramu dalszych działań i bez implementacji narzędzi do pozyskania danych o obiektach ze wszystkich gmin w Polsce, co nie pozwala na przeprowadzenie gruntownej inwentaryzacji ogólnodostępnych obiektów sportowych. W Ministerstwie nie zachęcano gmin nieposiadających pełnowymiarowej sali gimnastycznej lub hali sportowej do aplikowania o dofinansowanie w Programie. Zdaniem NIK sytuacja ta nie pozwala uznać tego priorytetu za zakończony.

W badanym okresie Minister udzielał dofinansowania na podstawie nieprzejrzystej procedury oceny wniosków o dofinansowanie. Oceny wniosków z roku 2018 dokonano na podstawie kryteriów i przypisanych im wag punktowych, które nie zostały zaakceptowane przez przewodniczącego Zespołu do spraw opiniowania wniosków o dofinansowanie zadań inwestycyjnych.

Minister dodawał wnioskom dodatkowe punkty, czego nie przewidziano w Programie ani w regulacjach wewnętrznych Ministerstwa. W ten sposób w 2018 r. dofinansowano 148 zadań na kwotę 204,5 mln zł.

Zasady oceny od lipca 2019 r. pozwalały Ministrowi na przyznawanie wnioskom dodatkowych punktów bez szczegółowego uzasadnienia. Skutkowało to wykluczaniem z dofinansowania od ponad 50% do ponad 76% wniosków wysoko ocenionych przez Zespół na podstawie kryteriów oceny merytorycznej: technicznej, ekonomicznej i sportowej/potencjału sportowego. Zdarzało się też, że po przyznaniu dodatkowych punktów przez Ministra dofinansowano wnioski, które uzyskały bardzo niską ocenę Zespołu, co świadczyło o nierównym traktowaniu wnioskodawców.

Protokoły zbiorcze z oceny formalno-merytorycznej Zespołu sporządzane były niezgodnie z ustanowionym przepisami wzorem protokołu zbiorczego. Dokumentacja oceny wniosków z lat 2018–2021, tj. arkusze oceny i protokoły zbiorcze, nie zawierały wymaganych w regulacjach wewnętrznych Ministerstwa informacji, które wnioski odrzucono z przyczyn formalnych, a które zaopiniowano negatywnie.

Znamiona korupcjogennego mechanizmu wyczerpane

Przedstawione powyżej nieprawidłowości wyczerpują znamiona korupcjogennego mechanizmu dowolności postępowania. Stosowane zasady udzielania dotacji stwarzają ryzyko zakwestionowania rzetelności oceny zadań, jak i zasadności działania Zespołu oceniającego wnioski.

Dokumentacja rozliczenia zadań nie pozwalała na weryfikację wymogów Programu w zakresie progów dofinansowania i progów wydatków kwalifikowanych.

W ramach oceny wniosków nie określono minimalnego progu punktowego do uzyskania przez wnioski dofinansowania. Stosowane rankingi oceny wniosków przez Zespół i rankingi oceny wniosków po dodaniu dodatkowych punktów Ministra, będące podstawą do wskazania dofinansowań udzielonych w protokołach zbiorczych, nie zostały unormowane w regulacjach wewnętrznych Ministerstwa.

W Ministerstwie, poza jednym przypadkiem omyłki, niemającej charakteru systemowego, prawidłowo rozliczano dofinansowane zadania inwestycyjne. Minister monitorował kwartalnie realizację zadań inwestycyjnych poprzez weryfikację składanych przez beneficjentów sprawozdań kwartalnych. Jednak umowy o dofinansowanie w Programie w okresie objętym kontrolą nie określały terminu na złożenie ww. sprawozdania, co zdaniem Izby jest zjawiskiem niepożądanym.

Minister nie opracował i nie przedłożył Radzie Ministrów projektu programu rozwoju sportu do roku 2030, w związku z czym po 2020 roku nie była możliwa ocena zgodności Programu ze strategicznym celami i priorytetami Ministra. Działania w celu jego przygotowania były nieskuteczne i nierzetelne: prowadzono je przez ponad 2 lata, ale nie doprowadziły one do opracowania projektu dokumentu.

Program pozwolił na poprawę stanu szkolnej i ogólnodostępnej bazy sportowej: wybudowano 499 obiektów (408 przyszkolnych i 91 ogólnodostępnych), zmodernizowano 131 obiektów służących klubom sportowym oraz przebudowano 71 i wyremontowano 76 obiektów przyszkolnych.

Mimo pięciu lat realizacji Programu Minister nie przeprowadził jego ewaluacji. Nie wprowadził też mechanizmu ewaluacji, w tym wykorzystania obiektów na potrzeby określone w Programie przez uczniów i lokalne społeczności.

Dysproporcje w dofinansowaniu

Stwierdzono znaczne dysproporcje w dofinansowaniu zadań w województwach. W badanym okresie najwyższe dofinansowanie otrzymały województwa: podkarpackie – 12,9% wydatków (151,9 mln zł na 148 zadań) i małopolskie – 12,6% (148,5 mln zł na 104 zadania), a najniższe: lubuskie – 2,5% (29 mln zł na 15 zadań) i opolskie – 1% (11,9 mln zł na 14 zadań). W Programie oraz w procesie oceny wniosków i udzielania dofinansowania nie przyjęto zasad i narzędzi zapewniających równomierne rozwijanie bazy sportowej w województwach.

Nieprawidłowości u beneficjentów

Nieprawidłowości stwierdzone u beneficjentów zadań inwestycyjnych nie miały istotnego wpływu na realizację Programu. Dotyczyły one m.in.:

• zmiany umowy z wykonawcą bez ustawowych przesłanek,
• nierzetelnego prowadzenia dokumentacji postępowania,
• niepełnego przystosowania obiektów dla osób z niepełnosprawnościami.

Stan techniczny obiektów sportowych był dobry. Wystąpiły przypadki nierzetelnego prowadzenia książki obiektu budowlanego. Zarówno same obiekty sportowe, jak i zaplecze sanitarno-szatniowe z reguły były dostosowane do korzystania przez osoby z niepełnosprawnościami, w tym poruszające się na wózkach inwalidzkich. Utrudnienia dla osób niepełnosprawnych stwierdzono w Gminie Miejskiej Ostróda i Gminie Nidzica w toaletach oraz w Gminie Śniadowo w sali gimnastycznej, w łączniku z zapleczem sanitarno-szatniowym i w istniejących już wcześniej pomieszczeniach higieniczno-sanitarnych.

Większość skontrolowanych obiektów sportowych była wykorzystywana do aktywnego spędzania czasu wolnego i uprawiania sportu. Główną przyczyną braku wykorzystania obiektów były ograniczenia związane z pandemią Covid-19.

Wnioski

Najwyższa Izba Kontroli wnioskuje o:

Minister Sportu i Turystyki

• opracowanie i przedłożenie Radzie Ministrów projektu programu rozwoju sportu do roku 2030, obejmującego cele, priorytety, kierunki interwencji i wskaźniki w zakresie rozwoju szkolnej oraz ogólnodostępnej infrastruktury sportowej;
• zmianę zasad oceny wniosków w sposób zapewniający przejrzyste i równe traktowanie wnioskodawców – poprzez dofinansowywanie wniosków uzyskujących najwyższą ocenę merytoryczną Zespołu oraz ograniczenie przyznawania wnioskom dodatkowych punktów przez Ministra do szczególnie uzasadnionych przypadków, w tym szczegółowego uzasadniania dofinansowania tych wniosków;
• przeprowadzenie ewaluacji Programu „Sportowa Polska”, w tym wykorzystania dofinansowanych obiektów sportowych na potrzeby uczniów i lokalnych społeczności;
  kontynuację inwentaryzacji ogólnodostępnych obiektów sportowych w gminach poprzez rozbudowę pilotażowej aplikacji Mapa obiektów sportowych, w tym wprowadzenia narzędzi do weryfikacji posiadania przez gminy pełnowymiarowych sal gimnastycznych i hal sportowych;
• wprowadzenie w umowach o dofinansowanie terminu na złożenie przez wnioskodawców sprawozdania kwartalnego z realizacji zadania inwestycyjnego;

Gminy

• zapewnienie prowadzenia dla obiektów sportowych książki obiektu budowlanego zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa;
• zapewnienie przystosowania dla osób z niepełnosprawnościami realizowanych obiektów sportowych, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa i dokumentacją projektową inwestycji.Opracowano na podstawie komunikatu prasowego NIK.
  Fot. Marino Bobetic/ Unsplash

  Przeczytaj też Kontrola NIK: Miliony na sport akademicki, a medali mniej

Artykuł Program Sportowa Polska z mechanizmami korupcjogennymi w tle pochodzi z serwisu Fitness Biznes - Portal B2B branży fitness.

Dopiero w trakcie kontroli, NIK ustaliła, że takiego awansu nie udało się osiągnąć, a nawet spadliśmy w rankingach. Ponadto minister nie zapewnił ewaluacji i monitorowania celu programu dotyczącego zwiększenia aktywności fizycznej studentów.

Zarówno minister właściwy do spraw kultury fizycznej, jak również minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, w badanym okresie realizowali programy oraz zadania, które gwarantowały stworzenie warunków do rozwoju sportu akademickiego. Chodzi w szczególności o programy:

• Program Sport Akademicki;
• program dotyczący szkoleń w Akademickich Centrach Szkolenia Sportowego (Program ACSS);
• program dotyczący przygotowania i udziału w uniwersjadach i Akademickich Mistrzostwach Świata (Program AMŚ);
• Program Rozwój Sportu Akademickiego;
• Projekt Narodowa Reprezentacja Akademicka.

W latach 2017-2021 (do końca marca) minister właściwy do spraw kultury fizycznej na programy i zadania upowszechniania sportu wśród studentów oraz programy szkolenia sportowego, przygotowania i udziału w zawodach sportowych wydatkował łącznie ponad 80 mln zł. Na rozwój akademickiej infrastruktury sportowej wydał ponad 87 mln zł. W efekcie realizacji programów popularyzujących uprawianie sportu wsparciem objęto blisko 253 tys. studentów z co najmniej 150 uczelni. W tym 181,5 tys. w Programie Sport Akademicki i 71,4 tys. w Programie Sport dla Wszystkich oraz 4 tys. studentów w programach szkolenia sportowego, przygotowania i udziału w zawodach sportowych (3,2 tys. w Programie ACSS i 0,8 tys. w Programie AMŚ).

Programy i zadania ministra właściwego do spraw kultury fizycznej w latach 2017-2021 (do 31 marca)

Efektem programów było zdobycie przez studentów w latach 2017-2020 łącznie 184 medali na Uniwersjadach Letnich i Zimowych oraz Akademickich Mistrzostwach Świata w konkurencjach olimpijskich. Zawodnicy należący do Akademickiego Związku Sportowego (AZS) wywalczyli 247 medali na zawodach mistrzowskich. NIK pozytywnie oceniła udział na Igrzyskach Olimpijskich w Tokio w 2021 r. zawodników uczestniczących w programie Akademickie Centra Szkolenia Sportowego. Na igrzyskach 14 zawodników zdobyło 18 medali w konkurencjach indywidualnych i drużynowych.

Z ustaleń kontroli wynika, że minister właściwy do spraw kultury fizycznej nie monitorował i nie dokonał oceny celu Programu Akademickie Centra Szkolenia Sportowego i Programu Akademickie Mistrzostwa Świata, tj. odpowiednio: awansu reprezentacji Polski w klasyfikacji medalowej i punktowej na międzynarodowych zawodach mistrzowskich w konkurencjach olimpijskich oraz awansu reprezentacji Polski w rankingach medalowych i punktacji w sportach objętych programem igrzysk olimpijskich. Dopiero w trakcie kontroli NIK ustaliła, że nie osiągnięto awansu w klasyfikacji medalowej. W latach 2017-2019 spadła liczba medali w Uniwersjadach Letnich i Zimowych oraz pozycja reprezentacji Polski w klasyfikacji medalowej – odpowiednio z 11 na 15 i z 12 na 16 miejsce. Awansu w klasyfikacji punktowej nie oceniano, ponieważ nie przyjęto metodologii liczenia punktów za zajęte w zawodach miejsca 1-8.

W badanym okresie minister właściwy do spraw kultury fizycznej oraz minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, we współpracy z uczelniami inicjowali działania w zakresie rozwijania dwutorowej kariery sportowej studentów. Chodziło o ułatwianie młodym zawodnikom łączenia kariery sportowej z nauką. Minister właściwy do spraw kultury fizycznej rozpoczął wdrażanie Programu team100, ogłoszono pilotażowy program „Super Trener” w 2020 r. oraz zapoczątkowano realizację „Projektu rozwoju kariery dwutorowej sportowców”. Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki oraz uczelnie w ramach Projektu Narodowa Reprezentacja Akademicka umożliwili w 2020 roku 300 studentom-sportowcom kontynuację kariery sportowej dzięki dofinansowaniu ich indywidualnej organizacji studiów. Ponadto studenci osiągający wyniki sportowe otrzymywali stypendia ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki oraz rektorów uczelni.

Minister nie zapewnił ewaluacji i monitorowania celu Programu Sport Akademicki. Dotyczył on zwiększenia aktywności fizycznej studentów, z zastosowaniem narzędzi skierowanych bezpośrednio do uczestników programu (np. ankiet ewaluacyjnych dla studentów). NIK zwraca także uwagę, że w trakcie realizacji tego programu w latach 2018-2020 od części studentów pobierano opłaty za udział w zawodach. Było to w sumie blisko 309 tys. zł. Środki te poszły na częściowe pokrycie kosztów organizacji tych imprez, choć nie można było pobierać jakichkolwiek opłat od uczestników. Najwyższa Izba Kontroli po zakończeniu kontroli wnioskowała do Ministra Sportu i Turystyki o dokonywanie ewaluacji celu ww. programu w zakresie zwiększenia aktywności fizycznej studentów (w szczególności poprzez narzędzia skierowane do studentów uczestniczących w programie) oraz o doprecyzowanie zapisów Programu Sport Akademicki, tak aby zapewniały one wykluczenie pobierania opłat od studentów uczestniczących w programie.

W latach 2017-2020 minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki wydatkował na inwestycje sportowe blisko 108 mln zł. Na programy, projekty i zadania badawcze, a także stypendia i nagrody wydano ponad 21 mln zł. Wsparciem zostało objętych ponad 22 tys. studentów.

Programy, projekty i zadania ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki w latach 2017-2020

Minister właściwy do spraw kultury fizycznej oraz minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki nie w pełni zrealizowali zawarte we wrześniu 2015 r. Porozumienie o współpracy na rzecz rozwoju sportu akademickiego. Określało ono zasady ich współpracy na rzecz rozwoju sportu akademickiego w latach 2015-2020. Ministrowie nie powołali wspólnie Rady Programowej. Jej zadaniem miała być koordynacja i monitorowanie realizacji Porozumienia, a także sporządzanie rocznych sprawozdań z jego realizacji. Nie powołano również Zespołu ds. Infrastruktury Sportu Akademickiego oraz nie opracowywano co pół roku listy obiektów infrastruktury sportowej o charakterze strategicznym dla instytucji szkolnictwa wyższego.

Akademicki Związek Sportowy oraz podlegające mu jednostki AZS na ogół prawidłowo realizowały ze środków publicznych zadania, osiągając zakładane w nich cele i efekty. Izba zwraca jednak uwagę, że nie wyznaczono kierunków i obszarów działań AZS. Nie wprowadzono także skutecznego mechanizmu weryfikacji liczby studentów, zawodników, trenerów, instruktorów, sekcji sportowych, pozwalającego na coroczne ich monitorowanie i ocenę. Ponadto, nie zawierano porozumień lub umów o współpracy z jednostkami AZS, które regulowałyby zobowiązania w zakresie wydatkowania i rozliczania dofinansowania z Programu Sport Akademicki.

Wnioski

do Ministra Sportu i Turystyki o:

• wzmocnienie nadzoru nad procesem oceny wniosków o dofinansowanie w ramach programów wspierających rozwój sportu akademickiego w zakresie rzetelnej oceny wniosków oraz według kryteriów oceny przyjętych w programach;
• dokonywanie ewaluacji celu Programu Sport Akademicki w zakresie zwiększenia aktywności fizycznej studentów, w szczególności poprzez narzędzia skierowane do studentów uczestniczących w programie;
• dokonywanie ewaluacji celów programu obejmującego szkolenie w Akademickich Centrach Szkolenia Sportowego oraz programu dotyczącego przygotowania i udziału zawodników w uniwersjadach i Akademickich Mistrzostwach Świata, w tym dokonania oceny zasadności przyjętych celów;
• doprecyzowanie zapisów Programu Sport Akademicki zapewniających wykluczenie pobierania opłat od studentów uczestniczących w programie.

do Ministra Edukacji i Nauki o:
rozważenie podjęcia działań w celu zwiększenia wsparcia dla projektów dotyczących sportu akademickiego, w tym upowszechnienia sportu wśród studentów i doktorantów, ich uczestnictwa w zawodach sportowych oraz promocji sportu w środowisku akademickim.

do Ministra Sportu i Turystyki oraz Minister Edukacji i Nauki o:
podjęcie wspólnych działań w celu określenia zasad stałej współpracy resortów w zakresie planowania i realizacji programów oraz zadań na rzecz wsparcia rozwoju sportu akademickiego, w tym potrzebnej akademickiej infrastruktury sportowej oraz wzajemnych działań w zakresie rozwijania dwutorowej kariery sportowej studentów, ułatwiających im łączenie kariery z nauką.

Źródło: materiały prasowe
Fot. Adi Goldstein/ Unsplash

Artykuł Kontrola NIK: Miliony na sport akademicki, a medali mniej pochodzi z serwisu Fitness Biznes - Portal B2B branży fitness.

W latach 2017-2020 w Głównym Inspektoracie Sanitarnym złożono blisko 63 tys. powiadomień o wprowadzeniu lub zamiarze wprowadzenia do obrotu nowego suplementu diety. GIS poddał analizie zaledwie 11% z nich. Przy czym część produktów weryfikowano pod kątem składu, czy nie zawierają niedozwolonych substancji. Wobec innych wszczynano postępowania wyjaśniające, których celem było ustalenie, czy produkty są bezpieczne dla zdrowia.

Weryfikacja niektórych powiadomień ciągnęła się latami. Najdłuższe analizy trwały od dwóch do niemal 14 lat. Do dnia zakończenia kontroli NIK w maju 2021 r. wyniki badań wciąż nie były znane. Problem w tym, że poddane weryfikacji produkty, często budzące wątpliwości GIS, mogły być przez ten czas dostępne na rynku.

Sprzedaż można bowiem rozpocząć z chwilą złożenia w Głównym Inspektoracie Sanitarnym powiadomienia o wprowadzeniu lub zamiarze wprowadzenia na rynek nowego suplementu diety.

Suplementy diety nie spełniają norm?

Z kolei od trzech miesięcy do ponad trzech lat trwało wyjaśnianie, czy zgłoszony produkt jest bezpieczny. Niektóre postępowania jasno wykazały, że badane suplementy diety nie spełniają norm i nie powinny być sprzedawane jako środki spożywcze (4 na 7 zbadanych przez NIK). Duża skala nieprawidłowości dotyczyła także sprzedaży internetowej. Kontrolerzy Izby zidentyfikowali w sieci suplementy diety z niedozwolonymi składnikami, które mogły stanowić zagrożenie dla zdrowia.

O tym, z jak poważnym problemem mamy do czynienia świadczą dane pokazujące błyskawiczny wzrost popularności tych produktów.

O ile w latach 2013-2015 zgłoszono w GIS w sumie od 9 do 12 tys. nowych suplementów diety (3-4 tys. rocznie), o tyle w latach 2017-2020 już 62 808.

Jedną z najistotniejszych przyczyn wzrostu popytu była reklama, zwłaszcza telewizyjna. Wzrost popularności nie wiązał się jednak ze wzrostem świadomości Polaków na temat tego, czym są takie produkty i czym się różnią od leków OTC, czyli sprzedawanych bez recepty. Mając m.in. to na uwadze, Ministerstwo Zdrowia przygotowało projekt ustawy z propozycją wprowadzenia opłaty za reklamę suplementów diety, która miałaby trafiać na konto właściwego urzędu skarbowego. Resort zrezygnował jednak z tego pomysłu, co zdaniem NIK było nieuzasadnione.

Suplementy diety bez kontroli

Izba ma także zastrzeżenia do kontroli rynku suplementów diety. Kolejni ministrowie zdrowia przyjmowali, że ryzyko z nim związane jest niewielkie. Dlatego też nie identyfikowali potencjalnych zagrożeń, a tym samym nie mogli im zapobiegać, ani ich eliminować. Resort mogłaby wesprzeć w tym zakresie Rada do spraw Monitoringu Żywności i Żywienia, jedyny taki merytoryczny organ przy Ministrze Zdrowia. Niestety od 2011 r. Rada nie prowadziła żadnej działalności.

Już wcześniejsza kontrola NIK, dotycząca dopuszczania suplementów diety do obrotu pokazała, że nadzór nad ich jakością w latach 2014-2016 był niedostateczny. Podobnie jak dotycząca takich produktów edukacja żywieniowa. Zdaniem Izby główną przyczyną tego stanu były nieadekwatne do sytuacji przepisy. Szczególnie w sprawie wprowadzania na rynek nowych produktów i ich reklamy. NIK proponowała systemowe rozwiązania i zmiany ustawowe, jednak nie zostały one wprowadzone. Celem najnowszej kontroli było więc sprawdzenie, czy w latach 2017-2020 organy odpowiedzialne za nadzór nad wprowadzanymi na rynek suplementami diety, zapewniły konsumentom odpowiedni poziom bezpieczeństwa zdrowotnego. Zdaniem Izby tak się nie stało.

Dużo zgłoszeń, mało pracowników

Rozpoczęta w Państwowej Inspekcji Sanitarnej w lutym 2020 r. modyfikacja systemu informatycznego usprawniła wstępne sprawdzanie powiadomień o wprowadzeniu lub zamiarze wprowadzenia na rynek suplementów diety. Nowy Elektroniczny System Powiadomień automatycznie weryfikuje m.in. właściwą w takim produkcie wysokość dawek witamin, składników mineralnych, surowców roślinnych i innych składników. Kolejna modyfikacja systemu miała pozwolić m.in. na skrócenie szczegółowej weryfikacji powiadomień i postępowań wyjaśniających, a także na zmniejszenie ryzyka wprowadzenia do obrotu produktu niespełniającego wymagań. Zmiany miały odciążyć pracowników i pozwolić na skuteczniejszą analizę ryzyka, jednak w latach 2020-2021 funkcjonowanie jednostek Państwowej Inspekcji Sanitarnej zdominowała pandemia SARS-CoV-2. Prace legislacyjne były skupione w tym okresie na kwestiach epidemicznych, które wymagały szybkiego reagowania – zmiany przepisów i tworzenia nowych wytycznych.

Kontrola NIK pokazała, że w latach 2017-2020 do Głównego Inspektora wpłynęło niemal 63 tys. powiadomień o wprowadzeniu lub zamiarze wprowadzenia na rynek suplementów diety. W tym czasie przyjmowaniem zgłoszeń, ich weryfikacją i prowadzeniem postępowań wyjaśniających zajmowało się najwyżej siedmiu pracowników GIS. Do tego często dochodziło w zespole do rotacji, co wiązało się z koniecznością przeszkolenia nowych pracowników, a to zdaniem Izby negatywnie wpływało na efektywność pracy.

Najwięcej powiadomień wpłynęło do Głównego Inspektora w 2020 r., w czasie epidemii – o 70% więcej niż w roku poprzednim. Średnio na jednego pracownika przypadało miesięcznie blisko 300 zgłoszeń. Do maja 2021 r. analizie poddano jedynie 11% powiadomień (6 825) złożonych w latach 2017-2020, z tego proces weryfikacji zakończono w przypadku nieco ponad połowy z nich (3 571).

Stan weryfikacji powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu suplementów diety złożonych do Głównego Inspektora Sanitarnego w latach 2017-2020 (opis grafiki poniżej)
Opis grafiki
Kontrolerzy NIK wybrali losowo 8 rozpatrywanych już przez pracowników GIS powiadomień. Okazało się, że okres, jaki upłynął od dnia, w którym rozpoczęto weryfikację do dnia kontroli, wynosił od 851 dni do ponad 3 lat, a w jednym przypadku ponad 13 lat i 10 miesięcy. Opóźnienia dotyczyły także samego rozpoczęcia postępowania wyjaśniającego i wynosiły od 10 dni do niemal trzech lat.

Do tego w pismach zobowiązujących przedsiębiorców do przedstawienia naukowych opinii na temat sprzedawanego suplementu nie wskazywano terminu ich dostarczenia. Kontrolerzy NIK przeanalizowali 14 postępowań – w żadnym z nich nie dostarczono wymaganej opinii, w dwóch producenci zrezygnowali z wprowadzenia na rynek zgłaszanych produktów, a w pozostałych sprawach GIS nie ponaglał i nie egzekwował nałożonych na przedsiębiorców obowiązków. Przez ten czas analizowane suplementy można było legalnie kupić.

Zdaniem Głównego Inspektora Sanitarnego przyczynami opóźnień w weryfikacji powiadomień były głównie: znaczący wzrost liczby powiadomień składanych przez przedsiębiorców w poszczególnych latach, brak uregulowania na poziomie unijnym przepisów dotyczących składników niedozwolonych w suplementach diety, a także czasochłonny i w wielu przypadkach skomplikowany charakter ich weryfikacji.

W ocenie NIK najistotniejszą przyczyną opóźnień i niskiej efektywności były jednak braki kadrowe, ponieważ Główny Inspektor Sanitarny nie dostosował zatrudnienia do skali potrzeb. Nawet w przypadku wdrożenia pełnej informatyzacji systemu powiadamiania, co jest planowane na koniec 2023 r., niezbędne będzie według Głównego Inspektora Sanitarnego zatrudnienie w GIS co najmniej czterech kolejnych osób, które będą się zajmowały weryfikacją powiadomień.

Bezpieczeństwo suplementów diety

W badanym przez NIK okresie, organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej kontrolowały co roku niemal 80% wytwórni suplementów diety i ok. 40% hurtowni oferujących te produkty. W sumie wydano 437 decyzji nakazujących wycofanie ze sprzedaży suplementu diety, zakazujących sprzedaży bądź czasowo wstrzymujących sprzedaż. Część z tych decyzji dotyczyła różnych produktów tych samych producentów, których w tej sytuacji obejmowano wzmożonym nadzorem sanitarnym.

Kontrolerzy NIK przyjrzeli się sprawom 7 produktów, w przypadku których zakończono postępowanie wyjaśniające. Okazało się, że 4 z nich nie mogą być sprzedawane, jako suplementy diety. Przy czym informacja na temat jednego z nich trafiła do producenta po ponad trzech latach od złożenia powiadomienia o wprowadzeniu produktu na rynek.

Zagrożenia wiązały się także ze sprzedażą internetową. Kontrolerzy NIK zidentyfikowali w sieci 20 suplementów diety zawierających składniki, których stosowanie w żywności jest niedozwolone i które według GIS mogą zagrażać bezpieczeństwu konsumentów: MK-677 – Ibutamoren, johimbina, androsta-3,5-diene-7,17- Dione, konopie włókniste, świerzbowiec właściwy, DMHA, ostarine (MK-2866), DHEA, 5-HTP (hydroksytryptofan). Zdaniem Głównego Inspektora Sanitarnego przedsiębiorcy, którzy oferowali te produkty, w większości przypadków nie dopełnili obowiązku ich zgłoszenia, wprowadzili je na rynek nielegalnie.

Kontrole w sieci

W 2017 r. sam GIS, w ramach zaleceń Komisji Europejskiej, brał udział w kontrolach urzędowych niektórych środków spożywczych sprzedawanych w sieci. Inspektorzy sanitarni mieli zastrzeżenia do 50 ofert. W składzie 36 produktów stwierdzili nieautoryzowane składniki, których stosowanie w suplementach diety jest niedozwolone. 14 ofert zawierało informacje przypisujące sprzedawanym produktom właściwości zapobiegania albo leczenia schorzeń kości i stawów lub odwołujących się do takich właściwości.

8 suplementów zawierających nieautoryzowane nowe składniki, zgłoszono do RASFF – unijnego systemu informowania o produktach niebezpiecznych. W sumie w latach 2017-2020 wszystkie kraje członkowskie UE przekazały tam 712 powiadomień dotyczących suplementów diety, z tego Polska – 36. Wśród nich było 14 powiadomień alarmowych, z których jedno dotyczyło produktu Liver Refresh, zawierającego pankreatynę. Zgodnie z opinią Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych produkty mające w składzie taką substancją spełniają definicję produktu leczniczego, dlatego Departament Żywności Prozdrowotnej GIS uznał, że Liver Refresh nie powinien zostać wprowadzony na rynek jako środek spożywczy. Mimo to był sprzedawany przez internet jako suplement diety.

Powiadomienie alarmowe w sprawie produkowanego w Polsce suplementu diety pn. CannabiGold Smart złożyli z kolei Szwajcarzy. Wskazali na obecność w nim niedozwolonej substancji – THC (299 mg/kg) oraz niedozwolonego składnika nowej żywności – kannabidiolu (CBD 17 600 mg/kg). Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny uznał, że z uwagi na stwarzane zagrożenie CannabiGold Smart nie powinien znajdować się w obrocie handlowym.

W ocenie NIK, sektor sprzedaży internetowej suplementów diety wymaga szczególnego zainteresowania Głównego Inspektora Sanitarnego, na co Izba wskazywała już w 2016 r.

Konieczna zmiany przepisów

O tym, że rynek suplementów diety wymaga szczególnego nadzoru, NIK przekonywała już po kontroli w 2016 r. Izb proponowała wówczas m.in. zmianę systemu notyfikacji, czyli powiadamiania Głównego Inspektora Sanitarnego przez producenta o wprowadzeniu na rynek takiego produktu lub zamiarze wprowadzenia, pobieranie opłat za notyfikację, a także stworzenie systemu ostrzegania konsumentów przed znajdującymi się na runku suplementami, które nie zostały oficjalnie zgłoszone w GIS. NIK uznała też za konieczne wydzielenie z rejestru tych suplementów diety, które są weryfikowane ze względu na wątpliwości co do ich bezpieczeństwa.

Proponowała również podwyższenie kar pieniężnych za wprowadzanie na rynek niebezpiecznych lub nielegalnych suplementów diety oraz za nieprzestrzeganie wymagań w zakresie m.in. reklamy i promocji. Wśród propozycji NIK znalazł się także zakaz reklamy suplementów diety z wykorzystaniem wizerunku osób ze środowiska medycznego i farmaceutycznego czy odwoływania się do zaleceń takich osób.

W Ministerstwie Zdrowia przygotowano wówczas, zbieżny ze stanowiskiem Izby, projekt nowelizacji ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia, a wprowadzenie zaplanowanych zmian mogło pozytywnie wpłynąć na bezpieczeństwo tego rynku. Zmiany nie weszły jednak w życie, a Główny Inspektor Sanitarny nadal analizuje m.in. ich zgodność z przepisami międzynarodowymi, a Minister Zdrowia nie wyznaczył terminu zakończenia tych prac.

Bez efektów pozostały także działania powołanego w 2016 r. Zespołu do spraw uregulowania reklamy leków, suplementów diety i innych środków spożywczych oraz wyrobów medycznych. Zaproponowane przez Zespół zmiany, również zbieżne z wnioskami NIK z 2016 r., dotyczyły zwiększenia efektywności nadzoru nad reklamą tych produktów, np. możliwości natychmiastowego jej wstrzymania na czas prowadzenia pełnego postępowania w sprawie reklamowanego suplementu, czy doprecyzowania zasad reklamowania takich produktów w internecie.

GIS proponował z kolei by decyzja o zakazie wprowadzania na rynek lub nakazie wycofania z obrotu suplementu diety niespełniającego wymagań była podawana do publicznej wiadomości. Inny pomysły dotyczyły wprowadzenia opłat za złożenie powiadomienia (1 000 zł) i za zmianę danych w powiadomieniu (500 zł) oraz konieczności powiadamiania GIS o wycofaniu produktu z rynku.

Do tej pory takie przepisy nie zostały jednak wprowadzone. Główny Inspektor Sanitarny tłumaczył, że trwają prace nad zmianami w ustawie, które w sposób całościowy obejmą rynek suplementów diety. Zdaniem GIS mają one zapewnić konsumentom bezpieczeństwo zdrowotne, a przy tym nie naruszać zasad swobodnego przepływu towarów i nie obciążać nadmiernie ani administracji, ani producentów. W opinii NIK, wprowadzenie zmian już teraz wzmocniłoby jednak bezpieczeństwo konsumentów.

Zdaniem Głównego Inspektora Sanitarnego problemem jest także brak pełnej harmonizacji prawa w zakresie suplementów diety. W jego opinii, kraje unijne borykają się m.in. z odmienną interpretację przepisów, różnymi zasadami wdrożenia systemu powiadamiania/lub jego braku, czy tworzenia krajowych list składników suplementów diety innych niż witaminy i składniki mineralne, a z nawet z samą definicją suplementu diety.

Dynamicznie rozwijający się od kilku lat rynek suplementów diety jest w ocenie Najwyższej Izby Kontroli obszarem słabo rozpoznanym i niedostatecznie uporządkowanym. Uregulowania i usprawnienia wymaga przede wszystkim kwestia rejestracji suplementów diety, nadzoru nad ich wprowadzaniem do obrotu i sprzedażą. Problemem jest też niski poziom wiedzy społeczeństwa na temat suplementów, w tym świadomości istotnych różnic pomiędzy lekami bez recepty, a tymi produktami. Ponadto obecność na rynku suplementów diety zawierających niedozwolone składniki, mogące stwarzać zagrożenie dla bezpieczeństwa konsumentów, wymaga podejmowania przez organy sprawujące nadzór nad bezpieczeństwem żywności ciągłych, stanowczych i skutecznych działań eliminujących niebezpieczeństwo.

Najwyższa Izba Kontroli sformułowała więc następujące wnioski do Ministra Zdrowia:

• Ustalenie w drodze rozporządzenia wykazu składników niedozwolonych do stosowania w suplementach diety.
• Określenie w ustawie o bezpieczeństwie żywności i żywienia czasu trwania weryfikacji powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu suplementów diety, z jednoczesnym zakazem sprzedaży suplementu diety do czasu zweryfikowania powiadomienia i zatwierdzenia zgłoszenia.
• Określenie w ustawie o bezpieczeństwie żywności i żywienia terminu na przedstawienie, przez podmiot działający na rynku spożywczym, który wprowadza lub ma zamiar wprowadzić po raz pierwszy do obrotu suplement diety, opinii Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych lub jednostki naukowej, lub dodatkowych informacji, w ramach postępowania wyjaśniającego.
• Dokonanie oceny efektów samoregulacji nadawców telewizyjnych oraz organizacji zrzeszających producentów suplementów diety w sprawie sposobu reklamowania tych produktów i ponowne przeanalizowanie zasadności wprowadzenia w ustawie o bezpieczeństwie żywności i żywienia postulowanej w 2019 r. opłaty od reklam suplementów diety.
• Podjęcie, we współpracy z ministrem właściwym do spraw edukacji działań o charakterze edukacyjno-informacyjnym w zakresie racjonalnego stosowania suplementów diety, ze szczególnym zwróceniem uwagi na możliwe działania niepożądane.

  Ponadto aktualne pozostają, niezrealizowane dotychczas, wnioski sformułowane przez NIK w 2016 r. w informacji o wynikach kontroli „Dopuszczanie do obrotu suplementów diety”.

Źródło: materiały prasowe
Fot. Team Fredy/ Unsplash

Przeczytaj też Suplementy pod lupą

Artykuł Suplementy diety bez kontroli pochodzi z serwisu Fitness Biznes - Portal B2B branży fitness.

O Programie inwestycji

Celem Programu inwestycji o szczególnym znaczeniu dla sportu jest zapewnienie zawodnikom kadry narodowej i polskich związków sportowych odpowiednich warunków treningu. Dba o to przede wszystkim Centralny Ośrodek Sportu, którego infrastruktura (w ramach działalności podstawowej) jest w całości przeznaczona dla sportu wyczynowego. Programem objęte są także inwestycje Instytutu Sportu – Państwowego Instytutu Badawczego oraz Polskiego Laboratorium Antydopingowego.

Można ubiegać się także o dofinansowanie inwestycji w dużych aglomeracjach miejskich, umożliwiających zawodnikom równolegle: szkolenie sportowe i edukację lub pracę. Projekty budowy, przebudowy lub remontu specjalistycznych obiektów sportowych, które będą spełniać międzynarodowe standardy mogą zgłaszać m.in.: uczelnie, gminy, powiaty czy firmy prowadzące działalność związaną z kulturą fizyczną.

Najważniejsze ustalenia kontroli NIK

NIK podkreśla, że od marca 2018 r. proces dotowania inwestycji zgłaszanych w ramach Programu mógł nie być w pełni przejrzysty. Minister Sportu zdecydował wówczas, że bez uzasadnienia może przyznawać projektom dodatkowe punkty – dodatnie lub ujemne.

Do czasu zakończenia kontroli dostało je w sumie 97 inwestycji (77 – dodatnie, 20 – ujemne). Ponadto w dokumentacji dotyczącej rozliczeń nie wprowadzono zapisów, dzięki którym można sprawdzić czy beneficjenci Programu nie przekroczyli ustalonych progów dofinansowania i progów tzw. kosztów kwalifikowanych, czyli tych, które ponieśli sami, a które kwalifikują się do wsparcia.

W Programie nie wprowadzono także kryteriów dofinansowania, których celem byłoby równomierne rozwijanie bazy sportowej w poszczególnych województwach.

Nie brano więc pod uwagę np. wysokości już udzielonych dotacji, czy liczby już istniejących w regionie obiektów tego samego rodzaju, np. stadionów piłkarskich. W badanym okresie największe środki Minister Sportu przeznaczył na inwestycje w województwach: podkarpackim – niemal 15% i mazowieckim – 13%, a najmniejsze w warmińsko-mazurskim – niecały 1% i pomorskim – nieco ponad 2%.

Pełna ocena tego, w jakim stopniu objęte Programem obiekty były wykorzystywane przez kadrę narodową i zawodników polskich związków sportowych oraz tego, jak często stawały się areną ogólnopolskich i międzynarodowych zawodów – jest niemożliwa. Minister Sportu nie określił bowiem zasad takiego monitoringu. Wyjątek stanowią obiekty Centralnego Ośrodka Sportu (COS), są one bowiem przede wszystkim zapleczem treningowym dla sportu wyczynowego.

Niemniej jednak cel Programu został osiągnięty. W badanym okresie (od stycznia 2015 r. do połowy 2020 r.) doszło do zasadniczej zmiany w infrastrukturze związanej ze sportem wyczynowym. Zbudowano m.in.: pierwszy kryty tor łyżwiarski i pływalnie olimpijskie, specjalistyczne i wielofunkcyjne hale sportowe, trasy narciarskie i nartorolkowe oraz tory wrotkarskie. Zmodernizowano wszystkie Ośrodki Przygotowań Olimpijskich Centralnego Ośrodka Sportu oraz Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy. Realizacja Programu zapewniła także wsparcie dla wiodących akademii piłki nożnej i spowodowała zagęszczenie sieci certyfikowanych stadionów lekkoatletycznych.

Źródło: Opracowanie własne NIK

W efekcie poprawiła się baza sportowa sportów olimpijskich letnich (poza baseballem/softballem, golfem, jeździectwem, kolarstwem, skateboardingiem i żeglarstwem) oraz zimowych (poza bobslejami, saneczkarstwem i skeletonem). Zadania inwestycyjne realizowane w ramach Programu zapewniały także warunki do przygotowania zawodników kadry narodowej na Igrzyska Olimpijskie, Mistrzostwa Świata i Mistrzostwa Europy oraz możliwość organizowania w Polsce zawodów na najwyższym międzynarodowym poziomie.

Od stycznia 2015 r. do połowy 2020 r. w obiektach COS dofinansowanych w ramach Programu zorganizowano w sumie 346 zawodów sportowych, w tym 30 o charakterze światowym, 45 na poziomie europejskim i 271 zawodów ogólnopolskich.

Dofinansowanie inwestycji objętych Programem

W latach 2015-2020 (I półrocze) na realizację zadań inwestycyjnych w ramach Programu Minister Sportu wydał prawie 816 mln zł. Centralny Ośrodek Sportu otrzymał ok. 125 mln zł, Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy ok. 14 mln zł, a na pozostałe inwestycje minister przeznaczył 677 mln zł. Najwyższe dotacje wypłacono w 2016 r. i w 2017 r. Pieniądze pochodziły ze środków Funduszu Rozwoju Kultury Fizycznej (FRKF).

Z prawie 125 mln zł, które otrzymał COS, ponad 7 mln zł wykorzystała Centrala w Warszawie, a resztę – niemal 118 mln zł sześć Ośrodków Przygotowań Olimpijskich. Dofinansowane zadania obejmowały m.in.:

• budowę hali do gier plażowych i remont hali wielofunkcyjnej (OPO Spale),
• budowę areny lekkoatletycznej dla konkurencji rzutowych (OPO w Wałczu),
• przebudowę rozbiegu skoczni narciarskiej K-95 Skalite i przebudowę wyciągu orczykowego DOLINY II (OPO w Szczyrku),
• rozbudowę skoczni narciarskiej Wielka Krokiew wraz z infrastrukturą towarzyszącą (OPO w Zakopanem),
• zakupy wyposażenia i sprzętu do obsługi obiektów w Centrali COS w Warszawie i w 6 OPO,
• zadania i zakupy w zakresie poprawy bazy noclegowej i gastronomicznej COS – dzięki temu wybudowano, przebudowano i wyremontowano 17 obiektów administracyjno-socjalnych, 5 obiektów zakwaterowania, np. hotele, internaty, 3 stołówki i 15 innych obiektów.

Z badań przeprowadzonych przez Centralny Ośrodek Sportu w latach 2015-2020 wynika, że trenujący w jego obiektach zawodnicy najlepiej oceniali infrastrukturę sportową i rozwój zaplecza sportowego Ośrodków Przygotowań Olimpijskich w Giżycku, Spale, Szczyrku, Wałczu, Władysławowie i w Zakopanem. Pozytywnie oceny wystawiło im od 84% do 100% ankietowanych. Gorszy wynik odnotowywała Centrala COS w Warszawie, której obiekty pozytywnie oceniło od 59% do 93% uczestników badań.

Ministerstwo Sportu przyznając środki na dofinansowanie inwestycji nie wprowadziło kryteriów, dzięki którym baza sportowa mogła być rozwijana równomiernie we wszystkich województwach. W całym badanym okresie najwyższe dotacje przeznaczono na zadania w województwach: podkarpackim – ponad 99 mln zł, mazowieckim – niemal 87,5 mln zł, śląskim – ponad 71 mln zł. Najmniej wydano na realizacją projektów w województwach: warmińsko-mazurskim – ok. 5 mln zł, pomorskim – ponad 15 mln zł, w świętokrzyskim – ok. 20 mln zł.

Dyrektor Departamentu Infrastruktury Sportowej w ówczesnym Ministerstwie Sportu wyjaśniał, że o równomierny rozwój bazy sportowej dbano w ramach programów związanych ze sportem powszechnym. Tłumaczył także, że województwa są zróżnicowane pod kątem potencjału danego sportu oraz uwarunkowań geograficznych i klimatycznych, i że Program ma konkursowy charakter, w którym wybór zadań ogranicza grupa wnioskodawców.

Składane przez nich projekty inwestycyjne oceniały komisje powołane przez Ministra Sportu. W marcu 2018 r. przyznał on sobie jednak prawo do dodatkowej oceny, za pomocą ujemnych lub dodatnich punktów. Co najważniejsze – bez uzasadnienia.

Początkowo minister mógł przyznać od -30 pkt. do +30 pkt., a od lipca 2020 r. od -50 pkt. do +100 pkt. Jak ustaliła NIK, w latach 2018-2020 (I półrocze) punkty dodatnie dostało w sumie 77 zgłoszeń, a ujemne 20. Zdaniem NIK, wprowadzenie możliwości dodatkowej oceny projektów bez jej uzasadnienia sprawia, że proces przyznawania dotacji może nie być w pełni transparentny. Podważa to również zasadność merytorycznego oceniania zgłoszeń przez specjalnie w tym celu powołaną komisję.

Ponadto w dokumentacji dotyczącej rozliczenia zadania inwestycyjnego, nie wprowadzono zapisów potwierdzających, że beneficjent nie przekroczył ustalonych progów dofinansowania. W przypadku wydatków kwalifikowanych, w zależności od tego, kto realizuje zadanie, wynoszą one 50%, 70% i 99%, w przypadku kosztów kwalifikowanych dotyczących wykonania elementów dodatkowych próg to 10%, a w przypadku ruchomego wyposażenia sportowego i wyposażenia służącego do utrzymania obiektu – 20%. Złożone rozliczenia nie zawierały takich informacji.

Najpoważniejsze nieprawidłowości finansowe kontrolerzy Izby stwierdzili w Gminie Karpacz. Dotyczyły one umów związanych z rozbudową stadionu miejskiego w Karpaczu, opiewających w sumie na ponad 358 tys. zł.

W 2017 r. przeprowadzono tam dwa odrębne postępowania dotyczące wyboru inspektora nadzoru inwestorskiego o specjalności konstrukcyjno- budowlanej, jeden miał się zajmować inwestycją kompleksowo, drugi tylko urządzeniami sportowymi. Kontrola NIK wykazała, że posiadali identyczne uprawnienia, nie było więc potrzeby organizowania dwóch oddzielnych postępowań, zwłaszcza że inwestycję realizował jeden wykonawca. W 2019 r. z pominięciem Prawa zamówień publicznych wyłoniono wykonawcę, który miał pielęgnować murawę stadionu, choć wartość umowy wyniosła 150 tys. zł netto, czyli przekroczyła dopuszczalną kwotę 30 tys. euro. Gmina Karpacz zagubiła również dokumenty postępowania przetargowego przeprowadzonego w 2018 r. Wyłoniono wówczas inspektora nadzoru inwestorskiego dla urządzeń sportowych, a umowa opiewała na kwotę 55 tys. zł.

Stwierdzone przez NIK nieprawidłowości dotyczą również przeprowadzania obowiązkowych kontroli technicznych obiektów, które zostały doinwestowane w ramach Programu – Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie nie skontrolowała hali lekkoatletycznej, a Gmina Czarny Dunajec skoczni narciarskich, nie zrobił tego także ich dzierżawca.

Realizowanie Programu inwestycji o szczególnym znaczeniu dla sportu ma zapewnić zawodnikom odpowiednie warunki szkoleń, Minister Sportu nie wskazał jednak, w jaki sposób beneficjenci Programu (poza COS) mają monitorować wykorzystywanie objętych nim hal sportowych, stadionów czy pływalni na potrzeby sportu wyczynowego. Zdaniem Izby, określenie zasad monitoringu może ułatwić ministrowi ocenę realizacji Programu, a w przyszłości efektywniejsze wydawanie środków publicznych na ten cel. Uzasadnione jest to także tym, że w badanym okresie ministerstwo nie miało wykazu obiektów sportowych, w których kadra narodowa przygotowywała się do letnich i zimowych Igrzysk Olimpijskich, Mistrzostw Świata i Mistrzostw Europy. Mimo że NIK wnioskowała do ówczesnego Ministra Sportu i Turystyki o stworzenie takiego wykazu już w 2018 r.

Brak wyznaczonych zasad i parametrów monitoringu uniemożliwia pełną ocenę, niemniej jednak kontrola obiektów objętych Programem przeprowadzona przez NIK potwierdziła, że były one wykorzystywane przez zawodników z polskich związków sportowych, w tym kadry narodowej, przez kluby sportowe, a także w celach komercyjnych. Stopień wykorzystania zależał od rodzaju obiektu, jego lokalizacji i tego, kto nim zarządzał.

Spośród 13 skontrolowanych przez NIK obiektów 10 było wykorzystywanych zarówno przez pzs rekomendujące inwestycję do Programu, jak również zrzeszone w nich kluby sportowe i związki wojewódzkie. W pozostałych trzech przypadkach z obiektów sportowych korzystały pzs i kluby sportowe.

Badaniem kwestionariuszowym Izba objęła z kolei 33 niekontrolowanych beneficjentów Programu, którzy wybudowali, przebudowali lub wyremontowali 34 obiekty sportowe. Wyniki ankiety pokazały, że tylko jeden z nich nie był wykorzystywany bezpośrednio przez polskie związki sportowe, które rekomendowały inwestycje, albo zrzeszone w nich związki wojewódzkie czy kluby sportowe. W 8 obiektach nie zorganizowano żadnych zawodów sportowych o charakterze ogólnopolskim i międzynarodowym.

Wykorzystanie bazy sportowej COS

Jak pokazała kontrola NIK, w czerwcu 2020 roku Centralny Ośrodek Sportu dysponował 88 obiektami sportowymi. W tym czasie:

• zapewniał pełne warunki treningowe
  43 polskim związkom sportowym (pzs) szkolącym zawodników w 24 sportach olimpijskich i 19 nieolimpijskich,
• zapewniał niepełne warunki treningowe
  15 pzs szkolącym zawodników w 8 sportach olimpijskich i 7 nieolimpijskich,
• nie zapewnił warunków treningowych
  14 pzs szkolącym zawodników w 4 sportach olimpijskich i 10 nieolimpijskich.

Źródło: Opracowanie własne NIK

Jak wykazali kontrolerzy NIK, w badanym okresie wzrosło wykorzystanie obiektów COS na szkolenie zawodników sportów wyczynowych. Ośrodki Przygotowań Olimpijskich były dwukrotnie częściej wykorzystywane na szkolenie zawodników polskich związków sportowych niż na cele komercyjne. Natomiast w Centrali COS w Warszawie pzs tylko w niewielkim stopniu korzystały z lodowiska Torwar I i Torwar II – zanotowano tam niecałe 43 tys. tzw. osobowejść. Podczas gdy na szkoleniach klubowych było ich prawie 582 tys., a związanych z celami komercyjnymi ok. 1 mln. 700 tys. Wynikało to z charakteru hali widowiskowo-sportowej (Torwar I) i niskiego zapotrzebowania pzs na szkolenie na lodowisku (Torwar II). Jednocześnie NIK stwierdziła, że w latach 2016-2018 sposób ewidencji wykorzystania obiektów był nierzetelny. W przypadku hali Torwar I osobowejścia na szkolenie pzs liczono uwzględniając, poza zawodnikami, także kibiców.

Źródło: Opracowanie własne NIK

Zastrzeżenia NIK dotyczą także zawarcia i realizacji w latach 2017-2019 przez Centralny Ośrodek Sportu umów na usługi marketingowe. Umowę dotyczącą współpracy z pzs zrzeszającymi osoby niepełnosprawne i umowę na prowadzenie biura prasowego (w sumie ok. 110 tys. zł) dyrektor COS zawarł z pominięciem procedur wewnętrznych dotyczących konieczności rozpoznania rynku.

Ponadto realizacja tych usług, na które Ośrodek wydał w sumie ponad 134 tys. zł nie została w żaden sposób udokumentowana – brakowało 16 z 18 raportów, a 23 nie zawierały akceptacji COS. Nie było również potwierdzenia efektów realizacji umowy dotyczącej współpracy z pzs zrzeszającymi osoby niepełnosprawne, a to oznacza, że ok. 21 tys. zł zostało wydane w sposób niegospodarny.

Kolejne nieprawidłowości NIK wykazała w przypadku zawartych przez Centralny Ośrodek Sportu umów najmu dwóch pomieszczeń w obiekcie Torwar II w Centrali COS w Warszawie, wyremontowanych w ramach Programu inwestycji o szczególnym znaczeniu dla sportu. Dokumenty zostały sporządzone w sposób nierzetelny, nie zawierały, bowiem zapisów zobowiązujących najemców do wykorzystania pomieszczeń na cele sportowe. Z treści umów wynikało, że pełniły funkcje biurowe.

Wnioski NIK

Do Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu o:

• określenie, w strategicznych dokumentach rozwoju sportu, obowiązujących po 2020 r., kierunków interwencji i narzędzi ich realizacji (w tym wskaźników i mierników) w zakresie wsparcia infrastruktury sportowej na potrzeby sportu wyczynowego;
• wprowadzenie wymogu uzasadniania przyznawanej przez Ministra ujemnej lub dodatniej punktacji ocenianym w ramach Programu zgłoszeniom inwestycyjnym, w zakresie strategicznego znaczenia inwestycji dla rozwoju polskiego sportu;
• wprowadzenie mechanizmu monitorowania (np. corocznego lub kilkuletniego) wykorzystania obiektów sportowych przez beneficjentów (z wyjątkiem COS) na szkolenie pzs i szkolenie klubowe oraz organizację zawodów o charakterze światowym, europejskim i ogólnopolskim, z określeniem jednolitych zasad i paramentów monitorowania m.in. liczby szkoleń, zawodników i zawodów sportowych;
• wprowadzenie w dokumentacji dotyczącej rozliczenia zadania inwestycyjnego sporządzanej przez beneficjentów oraz w karcie rozliczenia zadania zasad weryfikacji spełnienia określonych w Programie progów dofinansowania zadania, progów kosztów kwalifikowanych elementów dodatkowych oraz wyposażenia sportowego i wyposażenia służącego do utrzymania obiektu;
• zintensyfikowanie działań w ramach opracowywania wykazu bazy sportowej wykorzystywanej do przygotowań kadry narodowej w letnich i zimowych sportach olimpijskich.

Do Centralnego Ośrodka Sportu o:

• aktualizację Strategii rozwoju Centralnego Ośrodka Sportu na lata 2019-2022, w zakresie planowanych i zrealizowanych zadań inwestycyjnych;
• wzmocnienie nadzoru nad zawieraniem i realizacją umów na wykonanie usług marketingowych zlecanych podmiotom zewnętrznym, w zakresie weryfikacji realizacji ich efektów oraz akceptacji ich wykonania;
• zapewnienie rzetelnego i zgodnego z obowiązującymi przepisami prawa prowadzenia dla obiektów sportowych książek obiektów budowlanych.

Do uczelni publicznych o:

zapewnienie przeprowadzania okresowych kontroli stanu technicznego obiektów sportowych zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.

Do jednostek samorządu terytorialnego i samorządowych jednostek organizacyjnych o:

zapewnienie przeprowadzania okresowych kontroli stanu technicznego obiektów sportowych oraz prowadzenia dla tych obiektów książek obiektów budowlanych zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.

Źródło: materiały prasowe
Fot. Erich Westendarp/Pixabay

Artykuł NIK ocenia inwestycje dla sportu pochodzi z serwisu Fitness Biznes - Portal B2B branży fitness.

Okres trwałości to czas, w którym należy zachować w niezmienionej formie i wymiarze efekty projektu dofinansowanego środkami Unii Europejskiej. Ten moment to wielka szansa na dalszy rozwój. Jednak NIK dostrzega też zagrożenie. Bez odpowiednich działań może dojść do stopniowej degradacji szlaku i zaprzepaszczenia tego, co już udało się osiągnąć.

Zdaniem NIK, bez skoordynowanego zarządzania, należytego utrzymania przejezdności, stanu technicznego obiektów i oznakowania oraz bez zapewnienia bezpieczeństwa użytkownikom, dalsze funkcjonowanie szlaku, jako już rozpoznawalnego produktu i marki turystycznej, może być zagrożone.

Kontrola NIK pokazała, że podział odpowiedzialności za poszczególne odcinki nie sprzyjał prawidłowemu utrzymaniu i spójnemu promowaniu szlaku. Jest to wyzwanie przekraczające możliwości władz pojedynczych gmin i powiatów, a nawet województw. Konieczne jest więc wyłonienie lub powołanie jednego podmiotu, który będzie zarządzał Green Velo.

Wnioski sformułowano na podstawie szerokiej kontroli. Objęła ona pięć urzędów marszałkowskich, cztery zarządy dróg wojewódzkich. Łącznie skontrolowano 23 gminy i powiaty oraz kilka firm z Podkarpacia. Skontrolowano także instytucję udzielającą im pożyczek ze środków na rozwój turystyki. NIK zorganizowała także panel ekspertów poświęcony Green Velo oraz internetową ankietę, w której wzięło udział ponad 1400 osób.

Stan techniczny szlaku Green Velo

Green Velo ma ponad 2 tys. km długości. Około 300 km z nich stanowią nowe i przebudowane drogi rowerowe oraz ciągi pieszo-rowerowe. Blisko 150 km to wyremontowane drogi gruntowe. Szlak przebiega przez 5 województw o zróżnicowanych walorach krajoznawczych. Obejmuje m.in. Warmię i Mazury, Puszczę Białowieską, Roztocze i dolinę Sanu. Został wytyczony przez parki narodowe, krajoznawcze i obszary specjalnej ochrony ptaków oraz w pobliżu lokalnych atrakcji turystycznych. Nie są to trasy na ogół wymagające specjalnych umiejętności i wielkiego wysiłku, z wyjątkiem górskich odcinków na Podkarpaciu.

Na trasach Green Velo rozmieszczonych zostało 228 Miejsc Obsługi Rowerzystów (MOR). Wyposażono je w wiaty, ławy, stojaki rowerowe, tablice informacyjne oraz kosze na śmieci. Niektóre MOR wyposażono również w toalety przenośne i zbiorniki z wodą. Szlak ma spójne oznakowanie, logo i stronę internetową https://greenvelo.pl. Został z nim powiązany system Miejsc Przyjaznych Rowerzystom (MPR). Taki status jest nadawany punktom oferującym usługi noclegowe i gastronomiczne. Otrzymują go także atrakcje turystyczne spełniające określone wymogi w ramach przyjętego systemu rekomendacji.

Całą inwestycję  sfinansowano w 85% ze środków Unii Europejskiej, 10% pochodziło z budżetu państwa, 5% wnieśli beneficjenci. Okres tzw. trwałości projektu w przypadku dwóch województw – podlaskiego i świętokrzyskiego – upłynął z końcem 2020 r.  Dla trzech kolejnych zakończy się w połowie tego roku.

Oczekiwane efekty związane z rozwojem turystyki rowerowej i jej wpływem na lokalną gospodarkę odnotowały dwa województwa: lubelskie i warmińsko-mazurskie. W urzędach marszałkowskich trzech pozostałych województw nie przeprowadzono analiz dotyczących osiągniętych celów. Nie można zatem wskazać, czy w związku z działalnością Green Velo doszło tam do zakładanego ożywienia kulturalno-turystycznego, rozwoju przedsiębiorczości czy spadku bezrobocia.

Mimo że szlak jest unikatowy, nie tylko w skali krajowej, od samego początku budził kontrowersje. Krytykowano sam projekt, a w 2015 r. NIK wykazała zagrożenia dla jego terminowej realizacji. Inwestycja do tej pory budzi zastrzeżenia niektórych ekspertów, a także użytkowników, co pokazują wyniki naszej internetowej ankiety.

W badanym przez NIK okresie przejezdność na trasie Green Velo została zachowana. Jednak nasza kontrola wykazała wiele nieprawidłowości dotyczących właściwego utrzymania stanu technicznego dróg i mostów po których przebiega szlak. Wykazała również braki w jego oznakowaniu. Na niektóre problemy zwrócono uwagę dopiero w trakcie naszej kontroli

– czytamy w materiałach prasowych.

Największe kłopoty, mimo wysiłków zarządców, stwarzały drogi niepubliczne o nawierzchni tłuczniowej lub będące jednocześnie drogami dojazdowymi do pól (cyklicznie rozjeżdżanymi przez sprzęt rolniczy), czy drogami leśnymi (niszczonymi podczas wywózki drzewa).

Oględziny wykazały, że w 2/3 kontrolowanych gmin i powiatów oznakowanie szlaku było niekompletne. W czterech braki były na tyle istotne, że mogły stwarzać problemy z odnalezieniem właściwego kierunku jazdy. Przyczyną takiego stanu były zarówno kradzieże, jak i zaniedbania ze strony zarządców poszczególnych odcinków. Miejsca Obsługi Rowerzystów w zdecydowanej większości były właściwie oznakowane. Wyposażenie ich  było utrzymane w dobrym stanie technicznym i estetycznym, jedynie w co trzecim MOR stwierdziliśmy drobne braki.

Ustalenia NIK pokazują, że kłopoty z utrzymaniem nawierzchni czy właściwego oznakowania tras wynikały np. z tego, że kontrolowane jednostki nie wyodrębniły w swoich planach finansowych środków przeznaczonych wyłącznie na zadania związane z Green Velo. Główną przyczyną był jednak brak właściwego nadzoru.

Przeglądów gwarancyjnych lub okresowych kontroli (przewidzianych przepisami Prawa budowlanego) dróg i mostów znajdujących się na trasie szlaku nie przeprowadziła co piąta jednostka samorządu terytorialnego (spośród 23 kontrolowanych). Przy czym dwie z nich nie wykonały ani przeglądów, ani kontroli. Odnotowano również przypadki nierealizowania zaleceń pokontrolnych.

Skrajny przykład to kładka pieszo-rowerowa nad rzeką San w miejscowości Bachów (gmina Krzywcza w woj. podkarpackim). Wbrew przeznaczeniu, korzystali z niej także kierowcy samochodów osobowych. Jak pokazały okresowe kontrole przeprowadzone w 2018 r. i w 2019 r.  stwarzało to zagrożenie dla zdrowia i życia użytkowników. Mogło doprowadzić do poważnej awarii obiektu lub katastrofy budowlanej. Zalecono wówczas postawienie blokady, która uniemożliwiłaby samochodom wjazd na kładkę.

Kolejna kontrola, przeprowadzona w 2020 r. pokazała, że władze gminy nie wykonały zaleceń. Zamiast blokady, przed kładką postawiono jedynie znaki drogowe (notorycznie niszczone i usuwane), oznaczające zakaz ruchu. A zatem były niewłaściwe, bo dotyczyły również rowerów.

Miejsca niebezpieczne stwierdzono w sumie na terenie 4 kontrolowanych województw (wyjątkiem jest woj. lubelskie). Głównymi przyczynami wypadków, do których dochodziło na trasach Green Velo w latach 2016-2020 były: nieustąpienie pierwszeństwa przejazdu i niedostosowanie prędkości do warunków jazdy. W sumie w pięciu województwach doszło do 288 zdarzeń z udziałem rowerzystów, w których zginęły 3 osoby, a 59 zostało rannych.

NIK odnotował również trudności wynikające z założeń przyjętych w trakcie projektowania i wytyczania szlaku, których dotychczas nie udało się rozwiązać. Z powodu poziomu wód na Bugu, okresowo nieczynna jest na przykład przeprawa promowa Niemirów-Gnojno. Turyści jadący Green Velo muszą między miejscowościami Mielnik i Zabuże korzystać wtedy z drogi alternatywnej.  Na etapie projektowania szlaku w Niemirowie planowano wybudowanie nad Bugiem kładki pieszo-rowerowej. Jak tłumaczył wójt gminy Mielnik, władze samorządowe przygotowały dokumentację projektową i uzyskały pozwolenie na budowę. Jednak Zarząd Województwa Podlaskiego wycofał się z realizacji projektu. W 2017 r. gmina zaproponowała zlokalizowanie przeprawy promowej w innym miejscu – około 200 m w dół rzeki. Pozwoliłoby to na przewozy przez cały rok. Jest to jednak teren cenny przyrodniczo, objęty ochroną zabytków i leży w obszarze zagrożenia powodziowego. Dlatego proces uzgodnień i uzyskiwania pozwoleń na budowę wciąż trwał w trakcie kontroli NIK.

Miejsca Przyjazne Rowerzystom

Właściciele pensjonatów, zajazdów, restauracji, muzeów, skansenów, sklepów, a nawet stacji benzynowych znajdujących się w pobliżu Green Velo mogą się ubiegać o przyznanie ich obiektom statusu Miejsca Przyjaznego Rowerzystom. Obiekty te muszą jednak spełniać określone standardy. Przede wszystkim muszą oferować bezpieczne i nieodpłatne miejsca przechowania rowerów. Muszą udostępniać podstawowe narzędzia do ich napraw i aktualne informacje na temat pobliskich punktów serwisowych. Właściciele muszą także wypełniać zobowiązania wynikające z regulaminu współpracy. Zobowiązani są prowadzić dobowy monitoring ruchu turystycznego i raz w miesiącu przekazywać informacje na ten temat urzędom marszałkowskim. Powinni także umieścić na swoich stronach internetowych baner lub odnośnik do Green Velo (pod rygorem możliwości cofnięcia rekomendacji).

– Przedsiębiorcy mający obiekt ze statusem Miejsca Przyjaznego Rowerzystom, mogą się ubiegać o preferencyjne pożyczki na rozwój turystyki ze środków właściwego ministerstwa, na podstawie umów podpisanych z BGK. Te z nich, które badaliśmy, zawierały jednak nieprecyzyjne zapisy dotyczące osiągnięcia zakładanych efektów – poszerzenia oferty lub usług. Nie wskazano w nich bowiem ani w jaki sposób efekty te miałyby zostać osiągnięte, ani w jakim czasie. W przypadku czterech podkarpackich przedsiębiorców, którzy dostali w sumie 1 mln 250 tys. zł pożyczek, kontrola pokazała, że choć zwiększyli ofertę lub wydłużyli sezon, to ich działania nie przyczyniły się do rozwoju turystyki wokół szlaku – czytamy w komunikacie NIK.

Według danych ze strony www.greenvelo.pl, na początku listopada 2020 r. w systemie rekomendacji MPR znajdowały się 1 282 obiekty (od 223 w woj. warmińsko-mazurskim do 295 w woj. lubelskim). Najwięcej w kategoriach:

noclegi – 504,
zabytki – 212,
gastronomia – 149.

Od 2017 r. status Miejsca Przyjaznego Rowerzystom przyznają poszczególne urzędy marszałkowskie (z wyjątkiem świętokrzyskiego) i to one powinny sprawdzać czy miejsca te spełniają odpowiednie standardy.

Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego prowadził monitoring telefoniczny lub bezpośredni audyt, który nie wykazał nieprawidłowości. W trakcie kontroli NIK, weryfikację przeprowadził Departament Promocji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podkarpackiego. W jej wyniku z systemu wykreślono 40 obiektów m.in. takie, których właściciele nie przekazywali dobowych ankiet monitoringu ruchu turystycznego za 2019 r., czy nie umieszczali na swojej witrynie internetowej banera Green Velo. Okazało się także, że na stronie internetowej szlaku umieszczono trzy obiekty, które nie należały do systemu rekomendacji Miejsc Przyjaznych Rowerzystom. Dyrektor Departamentu Promocji urzędu tłumaczyła, że doszło do tego przez pomyłkę. Dane zostały skorygowane.

Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego nie egzekwował od właścicieli obiektów posiadających status MPR prowadzenia dobowego monitoringu ruchu turystycznego i przekazywania informacji na ten temat. Nawet jeśli dane były przesyłane, w urzędzie ich nie analizowano.

NIK zwraca uwagę na konieczność dochowania rzetelności w tym zakresie. Przyznanie rekomendacji Miejsca Przyjaznego Rowerzystom wiąże się przecież z możliwością uzyskania pożyczki na preferencyjnych warunkach. Informacje o obiektach mających status MPR zamieszczane są na stronie internetowej Green Velo, co jest istotną informacją dla turystów, ale i bezpłatną promocją tych obiektów.

Promocja Green Velo

Green Velo to nie tylko oferta dla rowerzystów. To także potężne narzędzie promocji gmin i powiatów, przez które przebiega szlak i szansa, zwłaszcza dla gmin wiejskich, na zwiększenie dochodów ich mieszkańców. By promocja przyniosła oczekiwane efekty, np. rozwinięcie ruchu turystycznego, musi być kierowana bezpośrednio do właściwie zidentyfikowanych odbiorców. Niezbędne jest więc systematyczne zbieranie, gromadzenie i przetwarzanie danych na temat użytkowników szlaku. Tymczasem w okresie trwałości projektu takie badanie przeprowadzono tylko raz.

Z zebranych przez firmę zewnętrzną danych wynika, że od maja do września 2018 r. szlakiem podróżowało w sumie ok. 415,5 tys. osób, z tego turyści krajowi stanowili 99,5% i byli to najczęściej mieszkańcy województwa podkarpackiego – 22,4%. Wśród obcokrajowców najchętniej odwiedzali Green Velo Białorusini – 60,5%, a także Ukraińcy (15,9%), Niemcy (13,4%) i Rosjanie (10,2%). Najpopularniejsze wśród Polaków były trasy w województwie lubelskim – wskazało na nie 36,7% uczestników badania, wśród zagranicznych turystów województwo podlaskie – 60,5%.

Poza tym badaniem, tylko jeden urząd marszałkowski – województwa warmińsko-mazurskiego pozyskiwał i gromadził dane w zakresie rzeczywistego wykorzystania szlaku. Stosował przy tym różnego rodzaju metody i narzędzia – od badań ankietowych po profilowanie danych ze smartfonów zebranych dzięki aplikacji Barometr Turystyczny. Jednym z jego modułów jest monitoring ruchu w Miejscach Przyjaznych Rowerzystom, który umożliwia przesyłanie danych zebranych w ciągu doby.

W pozostałych urzędach marszałkowskich informacje o ruchu turystycznym zbierano m.in. od przedsiębiorców, których firmy miały status Miejsca Przyjaznego Rowerzystom, czy dzięki wybranym instytucjom związanym z turystyką i kulturą. Według większości tych źródeł, ruch turystyczny w regionie zwiększył się wraz z uruchomieniem Green Velo, ale rzeczywiste dane nie wszędzie potwierdziły te opinie.

Wszystkie urzędy marszałkowskie województw, przez które szlak przebiega podpisały umowę o wspólnym promowaniu, a także utrzymaniu i rozwijaniu Green Velo. Chodziło o skoordynowane i spójne działania np. dotyczące prowadzenia portalu www.greenvelo.pl. W latach 2017-2019 na zadania związane z promocję szlaku, w tym na badanie ruchu i utrzymanie portalu, samorządy tych województw wydały niemal 2 mln 200 tys. złotych.

Żadnych badań ruchu turystycznego nie przeprowadziły kontrolowane gminy i powiaty. Tylko w 6 gminach gromadzono jednostkowe dane – często przy okazji realizacji innych zadań, lokalnych wydarzeń lub w ramach obserwacji. Podobnie traktowano promocję szlaku, ograniczając się najczęściej do zamieszczenia na własnych stronach linków kierujących na portal poświęcony Green Velo. Niewiele kontrolowanych gmin i powiatów prowadziło działania promocyjne na szerszą skalę. Potrafiło też wykazać konkretne środki, jakie przeznaczyły na ten cel.

Zastrzeżenia użytkowników Green Velo

Wyniki kontroli pokazały nieprawidłowości i problemy związane z Green Velo. NIK chciała jednak także poznać opinie jego użytkowników. W połowie ubiegłego roku, NIK przeprowadziła internetową ankietę skierowaną do osób, które korzystały ze szlaku w latach 2018-2019. Ponad połowa z około 1400 jej uczestników, jako główne przyczyny wyboru właśnie Green Velo, wskazała rekreację i turystykę. Przemawiały za tym najczęściej bliskość zamieszkania i atrakcje turystyczne. NIK poprosiła też o ocenę stanu nawierzchni tras, ich oznakowania i bezpieczeństwa. W każdej z tych kategorii najwięcej bardzo dobrych ocen zebrało województwo świętokrzyskie, najmniej warmińsko-mazurskie. Zdecydowana większość uczestników ankiety poleciłaby innym skorzystanie ze szlaku.

W opisowej części ankiety, podstawowym problemem jaki wskazali jej uczestnicy był przebieg trasy. Oczekiwali, także w efekcie zorganizowanej akcji promocyjnej, ścieżek rowerowych poprowadzonych z dala od dróg publicznych lub przynajmniej z nich wydzielonych. Tymczasem zgodnie z projektem, część szlaku przebiega drogami, na których występuje znaczne natężenie ruchu samochodów (w tym ciężarówek) i które nie mają wyznaczonego odrębnego pasa dla rowerów, a na ogół również możliwości przejazdu inną trasą. Z kolei część szlaku wytyczono po trudnych w utrzymaniu drogach polnych i leśnych. Uczestnicy ankiety skarżyli się na jakość ich nawierzchni i ubytki utrudniające przejazd np. rowerów z przyczepką.

Znaczna część uwag dotyczyła stanu technicznego Miejsc Obsługi Rowerzystów, braku oznakowania Miejsc Przyjaznych Rowerzystom i możliwości dojazdu do nich oraz niedostępności materiałów promocyjnych czy zbyt małej funkcjonalności strony internetowej.

Eksperci, którzy wzięli udział w zorganizowanym przez nas panelu poświęconym Green Velo, przekonywali, że korzystanie ze szlaku znacznie utrudniają zarówno błędy powstałe na etapie projektowania i budowy tras, jak i problemy wynikające z ich bieżącego użytkowania. W związku z tym, w ich opinii, przynajmniej niektóre z przyjętych na początku rozwiązań można i należy teraz skorygować. Dotyczy to zwłaszcza poprawy nawierzchni, likwidacji „wąskich gardeł” lub barier architektonicznych w miastach. Warto również rozważyć, korzystając z dotychczasowych doświadczeń, poprowadzenie alternatywnych odcinków trasy i dróg dojazdowych – właściwie zaprojektowanych i wykonanych.

Eksperci byli zdania, że zasadnym byłoby wyłonienie lub powołanie jednego podmiotu do zarządzania szlakiem. Uważali także, że dobre efekty przynosi udział w takich projektach podmiotów prywatnych, zainteresowanych ich utrzymaniem i rozwojem. Jednocześnie powinna to być, według nich, struktura która ma realną możliwość działania odpowiednio blisko miejsc przebiegu tras.

Co dalej z Green Velo?

NIK zaniepokojona jest przyszłością Green Velo. Nie tylko z powodu wykrytych nieprawidłowości czy ograniczonej dotychczas współpracy między poszczególnymi jednostkami samorządu terytorialnego. Ponad połowa kontrolowanych gmin i powiatów deklarowała w następnych latach rozbudowę ścieżek rowerowych, dodatkowej infrastruktury towarzyszącej i atrakcji lub rozbudowę czy remonty na drogach, po których przebiegał szlak. Realizacja tych projektów była jednak w większości uzależniona od tego, czy samorządy pozyskają na ten cel środki spoza swoich budżetów.

Mimo pojawiających się problemów i krytycznych opinii, Green Velo to już rozpoznawalny produkt i uznana marka. Zdaniem NIK, należy dołożyć wszelkich starań, by szlak ten był nadal utrzymywany i w miarę możliwości racjonalnie rozwijany. Powinien też zostać włączony do systemu promocji turystycznej Polski.

Źródło: opracowano na podstawie materiałów prasowych

Artykuł Green Velo pod lupą NIK pochodzi z serwisu Fitness Biznes - Portal B2B branży fitness.

Smartfon nie pomaga

Dzieci i młodzież w wieku 11-17 lat nie podejmują aktywności fizycznej w wymiarze zgodnym z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Powinno być to co najmniej 60 minut dziennie przez 7 dni w tygodniu. Większą od zakładanej aktywność odnotowano jedynie wśród dziewcząt. Jednocześnie NIK zwraca uwagę, że wskaźniki określające założenia odnośnie aktywności fizycznej były wadliwie skonstruowane. Poza tym istotny wpływ na obniżenie aktywności fizycznej dzieci i młodzieży mają czynniki cywilizacyjne takie, jak rozwój technologii cyfrowej.

Sport powszechny mało powszechny

NIK skontrolowała, czy realizacja programów w latach 2016 – 2019 wpłynęła na wzrost aktywności fizycznej dzieci i młodzieży. W latach 2016-2018 przeznaczono na ten cel ponad 415 mln zł. Stanowiło to 78 proc. wydatków na sport powszechny. W finansowanych w ten sposób aktywnościach sportowych wzięło udział 4 mln dzieci i młodzieży.
W kontrolowanych latach środki na realizację programów wzrosły o ponad 97 proc. Dzięki temu liczba dzieci i młodzieży objęta wsparciem wzrosła o ponad 32 proc. – z 1,17 mln do 1,55 mln osób. Nie było to jednak współmierne do wzrostu finansowania programów.

Lubią sport, ale nie ćwiczą?

Z przeprowadzonego badania ewaluacyjnego wynika, że w 2017 r. aktywność osiągało 12 proc., a w 2018 r. niewiele ponad 13 proc. uczniów uczestniczących w Programie SKS. W badaniu kwestionariuszowym zdecydowana większość uczniów uczestniczących w SKS zadeklarowała, że lubi uprawiać sport i chętnie ćwiczy na lekcjach wf. Jednak tylko 9 proc. uczestniczących  i ponad 12 proc. nieuczestniczących w SKS przeznaczało 60 minut dziennie przez 7 dni w tygodniu na aktywność fizyczną. Najczęściej ww. uczniowie przeznaczali co najmniej 1 godz. dziennie na aktywność 1-2 lub 3-4 dni w tygodniu. Ponadto ponad 10 proc. uczniów nieuczestniczących w programie poza lekcjami wf nie uprawiało sportu i rekreacji w ogóle. Z kolei blisko 14 proc. z nich uprawiało sport lub rekreację tylko przez mniej niż jedną godzinę tygodniowo.

Program Rozwoju Sportu

Cele i priorytety odnośnie aktywności fizycznej dzieci i młodzieży określono w Programie Rozwoju Sportu do roku 2020. Z czterech zaplanowanych wskaźników dotyczących rozwoju aktywności fizycznej dzieci i młodzieży wzrost osiągnięto tylko w jednym. Założono, że odsetek dziewcząt w wieku 11 – 17 lat podejmujących aktywność w wymiarze zgodnym z wytycznymi WHO – czyli co najmniej 60 min. dziennie przez 7 dni w tygodniu, w stosunku do odsetka chłopców – wyniesie 60 proc. Tymczasem osiągnięto wynik przekraczający 70 proc. W przypadku innych wskaźników nie osiągnięto zakładanego wzrostu aktywności fizycznej, a w niektórych przypadkach nastąpił nawet jej spadek.

Program bez mierzalnych celów…

NIK podziela pogląd Ministra, że istotny wpływ na obniżenie aktywności fizycznej dzieci i młodzieży mają czynniki cywilizacyjne m.in. rozwój technologii cyfrowych. Młodzież i dzieci więcej czasu spędzają ze smartfonem i tabletem. Dodatkowo nie wiadomo dokładnie, jakie efekty przyniosły finansowane ze środków publicznych programy, bo Minister nie określił mierzalnych celów, mierników realizacji celów ani narzędzi do pomiaru wzrostu lub poprawy aktywności fizycznej. Tylko w części programów przewidziano coroczną ocenę, pozwalającą określić rozwój aktywności fizycznej. W konsekwencji nie oceniano, które z realizowanych programów wpłynęły na wzrost lub poprawę aktywności fizycznej dzieci i młodzieży. Tym samym nie posiadano wiedzy, które z programów wart. kontynuować, w odróżnieniu od przedsięwzięć nieprzynoszących efektów i wymagających korekty lub zakończenia, tak by środki lokować w programy, które wpływają realnie na poprawę aktywności fizycznej.

Minister Sportu za mało aktywny

Zdaniem NIK także współpraca Ministra Sportu z Ministrem Edukacji Narodowej w zakresie rozwoju aktywności fizycznej dzieci i młodzieży w wieku szkolnym była niewystarczająca. Dotyczyła przede wszystkim opiniowania przez Ministra zmian w przepisach oświatowych, natomiast w zbyt małym stopniu inicjowała działania mające na celu wzrost aktywności fizycznej dzieci i młodzieży.

Grywalizacja sposobem na brak aktywności?

NIK pozytywnie ocenia wprowadzenie w latach 2016-2018 nowych programów Szkolny Klub Sportowy i Klub, w których uczestniczyło coraz więcej dzieci, szkół podstawowych, gmin i klubów sportowych. Nie określono jednak zasad postępowania w razie wystąpienia wypadków na zajęciach SKS. Tymczasem ich liczba rośnie. W 2017 r. w kraju było 30 wypadków, w 2018 r. 55, w 2019 r. (do 30 czerwca) 24. W 2018 r. w stosunku do 2017 r. liczba wypadków wzrosła o 83 proc. Najczęściej dotyczyły one urazów takich jak: stłuczenia, złamania kości, zwichnięcia i skręcenia stawów. Ponadto nie wprowadzono aplikacji mobilnej SKS na telefony komórkowe dla dzieci i ich rodziców, której wdrożenie z elementami stymulującymi nawyk podejmowania aktywności fizycznej (np. grywalizacji) mogłoby, w ocenie NIK, przyczynić się do zwiększenia aktywności poza lekcjami wf i zajęciami SKS.

Lepsza baza sportowa szkół

Równocześnie realizowane przez Ministra programy inwestycyjne przyczyniły się do poprawy szkolnej bazy sportowej. Efektem wsparcia w wysokości ponad 466 mln zł było w latach 2016-2018 wybudowanie i przebudowanie 1 080 oraz modernizacja 131 obiektów sportowych w 986 szkołach w Polsce. Gminy prawidłowo zrealizowały zadania inwestycyjne dotyczące szkolnych obiektów sportowych. Szkoły zapewniły bezpieczne i higieniczne warunki korzystania z obiektów sportowych, przy czym w dwóch z ośmiu skontrolowanych szkół nie zapewniono bezpiecznego korzystania z obiektów, a w jednej obowiązkowych kontroli stanu technicznego obiektów.

Źródło: opracowano na podstawie materiałów prasowych

Fot. Aaron Burden/Unsplash

O aktywności fizycznej polskich dzieci czytaj też na https://fitnessbiznes.pl/polskie-dzieci-zastygaja-w-bezruchu/

Artykuł Smartfon zastępuje dzieciom i młodzieży sport pochodzi z serwisu Fitness Biznes - Portal B2B branży fitness.

Jak czytamy w dokumencie stworzonym przez NIK, działania władz samorządowych w zakresie kultury fizycznej nie powinny ograniczać się do organizowania imprez, lecz mieć charakter systemowy, oparty na długofalowej strategii wsparcia sportu i rekreacji. Władza publiczna powinna popularyzować korzyści płynące ze sportu i rekreacji, organizować zajęcia sportowo-rekreacyjne, zapewniać kadrę instruktorską oraz budować i utrzymywać obiekty sportowo-rekreacyjne. Ośrodki sportu i rekreacji tworzone przez samorządy są ważnymi elementami strategii wsparcia sportu i rekreacji. Programy Ministra Sportu i Turystyki, dotyczące wsparcia budowy infrastruktury sportowo-rekreacyjnej, powinny również przyczynić się do zwiększania aktywności fizycznej społeczeństwa.

W 2018 r. budżet na rozwój infrastruktury sportowej, w ramach wszystkich programów Ministra, wynosił 516,1 mln zł. Według szacunków wynikających z badania kwestionariuszowego NIK ok. 28% polskich gmin posiada wydzielone jednostki samorządowe realizujące zadania z zakresu kultury fizycznej (ośrodki sportu i rekreacji). Dokładna liczba takich jednostek nie jest znana, ale można szacować, że jest ich w Polsce ok. 700. Najczęściej funkcjonują one w formie samorządowych jednostek budżetowych, ale również jako spółki prawa handlowego lub samorządowe zakłady budżetowe.

Jak wykazała kontrola, OSiR-y najczęściej skrupulatnie i na bieżąco dbają o stan techniczny infrastruktury, choć zdarzają się tu pojedyncze nieprawidłowości. Za tworzenie warunków dla rozwoju sportu odpowiadają jednostki samorządu terytorialnego. Określają one w tym celu okresowe cele i działania strategiczne. Wsparciem dla jednostek samorządu są odpowiednie programy Ministra Sportu i Turystyki, wspierające zarówno wysiłki na rzecz popularyzacji sportu i rekreacji w społeczeństwie, jak i budowę sprzyjającej temu infrastruktury.

Opracowany w resorcie Program Rozwoju Sportu do roku 2020 (Program) w należyty sposób wytyczył ramy w tym zakresie. Był też w pełni dostępny dla wszystkich gmin i OSiR-ów. Udział dotacji z MSiT w wydatkach gmin na kulturę fizyczną stanowił około 10%, zaś pozostałe 90% gminy finansowały z innych źródeł. NIK uznaje, że Minister powinien w dokumentach strategicznych jeszcze szerzej uwzględniać działania podejmowane na rzecz rozwoju kultury fizycznej w jst.

Dotacje MSiT na inwestycje w samorządowe obiekty sportowe są przyznawane i rozliczane prawidłowo – dotyczy to także tych zarządzanych przez OSiR-y. Minister skutecznie sprawuje też nadzór nad realizacją zadań zleconych dotyczących inwestycji sportowych i upowszechniania sportu.

Działające w ramach Programu gminy zapewniają ludności warunki do uprawiania sportu i rekreacji, przy czym wskaźniki są zdecydowanie lepsze tam, gdzie gminy utworzyły wyspecjalizowane jednostki samorządowe, czyli OSiR-y. Dotyczy to 28% gmin. Oferta sportowo-rekreacyjna jest tam bardziej różnorodna i łatwiej dostępna, bardziej odpowiada więc także potrzebom mieszkańców. W 72% gmin zadania pełnione gdzie indziej przez OSiR-y wypełniają same urzędy gmin.

Gminy z funkcjonującymi OSiR-ami na działania z zakresu upowszechniania sportu i rekreacji wydają średnio 2,5 razy więcej od gmin, gdzie OSiR-ów nie powołano.

Przeciętny udział wydatków na kulturę fizyczną (dział 926) w wydatkach ogółem w Polsce oraz skontrolowanych gminach w latach 2015-2018 (w %).

Część gmin określa strategiczne cele w omawianym obszarze w odpowiednich dokumentach – czasem jednak czyni to w sposób ogólnikowy, nie precyzując zakładanych wskaźników, które zamierzają osiągnąć.

Czy Gmina posiada dokument strategiczny określający cele i działania na rzecz rozwoju aktywności fizycznej mieszkańców?

Nie wszystkie gminy monitorują stan realizacji założonych celów bądź zgodność tej realizacji z założeniami przyjętej strategii. NIK stwierdziła brak ewaluacji lub nieprawidłową sprawozdawczość i ocenę postępów realizacji strategii i/lub celów strategicznych z zakresu rozwoju aktywności fizycznej w czterech skontrolowanych gminach: Augustów, Krotoszyn, Piaseczno i Trzebnica.

OSiR-y są wyposażone w niezbędną infrastrukturę, a ich stan z reguły nie zagraża bezpieczeństwu.

Badanie kwestionariuszowe NIK wykazało, że OSiR-y dysponują najczęściej boiskiem piłkarskim (73% odpowiedzi), halą sportową (53,6%), kortem tenisowym (49,5%), stadionem lekkoatletycznym (33,4%) oraz całorocznym basenem krytym (35,5%).

Kontrolerzy stwierdzili jednak lokalne nieprawidłowości, o których powiadomione zostały inspektoraty nadzoru budowlanego – np. w Augustowie burmistrz nie zadbał o usunięcie uszkodzeń na pływalni miejskiej, w Poznaniu strop siłowni fitness nie spełniał norm obciążenia. Obiekty nie zawsze poddawane są regularnym kontrolom stanu technicznego.

Gospodarka finansowa OSiR-ów prowadzona jest z reguły prawidłowo. NIK stwierdziła pojedyncze przypadki naruszania przepisów o udzielaniu zamówień publicznych (w dwóch OSiR-ach) i brak procedur dotyczących gospodarki kasowej i towarowej (jeden OSiR). Nieprawidłowości te nie miały wpływu na kontrolowaną działalność. Dotacje też najczęściej są prawidłowo ewidencjonowane i rozliczane.

W Trzebnicy kontrolerzy stwierdzili włączenie działań na rzecz promocji sportu i rekreacji do obszaru działań z zakresu kultury, co ograniczyło przejrzystość finansowania tych dwóch rodzajów działalności.

OSiR-y realizują swoje cele poprzez organizację zajęć sportowych i rekreacyjnych, współzawodnictwa sportowego, przygotowywanie imprez sportowo-rekreacyjnych i turystycznych. Zadania te ośrodki realizują samodzielnie i/lub we współpracy z organizacjami pozarządowymi, klubami sportowymi lub podmiotami prywatnymi. Liczba uczestników tych zajęć i imprez systematycznie rośnie w większości gmin.

Cele na rzecz rozwoju aktywności fizycznej w pełni zrealizowano w 36,2% ankietowanych gmin, zaś częściowo w 56,9% gmin. Gminy z funkcjonującym OSiR-em częściej osiągały cele na rzecz rozwoju aktywności fizycznej mieszkańców zakładane w dokumencie strategicznym niż gminy bez takich jednostek (45% wobec 29%).

Wnioski

Mając na uwadze wyniki kontroli, Najwyższa Izba Kontroli wnioskuje do:
Ministra Sportu o:

• pełniejsze uwzględnianie działań podejmowanych na rzecz rozwoju kultury fizycznej w jednostkach samorządu terytorialnego przy przygotowaniu i wdrażaniu dokumentów strategicznych Ministra.

Gmin o:

• monitorowanie i dokumentowanie efektów podejmowanych działań w zakresie stworzenia warunków sprzyjających rozwojowi sportu i rekreacji;
• podjęcie skutecznych działań w celu naprawy uszkodzeń obiektów sportowych w sytuacji, gdy dalsze zaniechania mogą przyczynić się do katastrofy budowlanej;
• realizację zaleceń wynikających z przeglądów rocznych i pięcioletnich stanu technicznego obiektów sportowych;
• wzmocnienie nadzoru nad realizacją budżetu jednostki samorządu terytorialnego, o którym mowa w art. 247 ust. 2 ufp, w szczególności w zakresie prawidłowego udzielania i rozliczania dotacji podmiotowych dla samorządowych instytucji kultury.

OSiR-ów o:

• poprawę stanu technicznego obiektów sportowych;
• przeprowadzanie obowiązkowych, okresowych kontroli stanu technicznego, wyłącznie przez osoby posiadające uprawnienia, wszystkich obiektów OSiR, zgodnie z art. 62 ustawy Prawo budowlane, a także prawidłowe prowadzenie książki obiektu budowlanego;
  likwidację barier w dostępności dla osób z niepełnosprawnościami ruchowymi;
• sporządzanie rocznych programów działalności, stosownie do postanowień statutu;
  stosowanie jednolitych zasad ujmowania w księgach OSiR środków trwałych przyjętych w użyczenie od Gminy, w tym wyksięgowanie z bilansowej ewidencji księgowej przyjętych w użyczenie od Gminy środków trwałych będących własnością Gminy.LINK DO WYNIKÓW KONTROLIŹródło: materiały prasowe
  Fot. Julian Ebert/Unsplash

Artykuł OSiR-y pod lupą Najwyższej Izby Kontroli pochodzi z serwisu Fitness Biznes - Portal B2B branży fitness.

Obiekty małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej

Kontrola NIK miała charakter prewencyjny, zwraca bowiem uwagę na zagrożenia. Tym bardziej, że obiektów małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej (dalej: mis-r) w Polsce przybywa. Są to nie tylko place zabaw dla dzieci. To także siłownie plenerowe, skateparki, workout parki czy parki linowe – czytamy w informacji prasowej.

Brak kompleksowych regulacji

NIK podjął kontrolę, ponieważ w Polsce brak jest kompleksowych regulacji prawnych, określających wymogi dotyczące budowy i utrzymania mis-r. Polskie Normy, określające szczegółowo wymagania bezpieczeństwa wobec wyposażenia i nawierzchni oraz zawierające wytyczne instalowania, kontroli, konserwacji i eksploatacji mis-r są stosowane dobrowolnie, ponieważ nie przywołują ich przepisy. Kompetencje w obszarze nadzoru są rozproszone.

Czy są bezpieczne?

Nie są też prowadzone kompleksowe statystyki wypadków i urazów u użytkowników obiektów mis-r. Z badań wynika, że na bezpieczeństwo takich obiektów ma wpływ wiele elementów. Są to: projekt, wyposażenie, przeprowadzenie rzetelnego odbioru obiektu przed oddaniem do użytkowania i utrzymanie w należytym stanie technicznym i higieniczno-sanitarnym.

Z powodu nieprawidłowości lub niezgodności z wymogami Polskich Norm obniżony był poziom bezpieczeństwa niemal połowy skontrolowanych obiektów mis-r. Stwarzało to ryzyko wypadków i urazów u użytkowników. W sześciu przypadkach występowało bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia. Nieprawidłowości powstawały zarówno na etapie budowy, jak i podczas eksploatacji (brak niezbędnych napraw i konserwacji).

Siłownie plenerowe bez atestów?

Nadal użytkowane są przestarzałe urządzenia, które nie spełniają obecnych standardów bezpieczeństwa. Ponadto nie ma obowiązku zakupu urządzeń posiadających odpowiednie atesty i certyfikaty na obiekty mis-r zlokalizowane poza żłobkami i placówkami oświatowymi.
Nadzór nad bezpieczeństwem jest nierzetelny i nieskuteczny. Inspekcja Handlowa (IH) nie kontroluje wyposażenia przeznaczonego na obiekty mis-r pod kątem spełnienia wymogów bezpieczeństwa. Prezes UOKiK nie ujmował tych zagadnień w okresowych planach kontroli przekazywanych Inspekcji Handlowej z powodu niestwierdzenia istotnych nieprawidłowości podczas dotychczasowych kontroli i braku skarg konsumentów. Wojewodowie też nie wskazywali IH potrzeb w tym zakresie. Sama IH wskazuje, że nie ma prawa kontrolowania urządzeń już zainstalowanych w obiektach mis-r. Tymczasem dopiero po zamontowaniu można w pełni ocenić stopień bezpieczeństwa danego urządzenia.

Nadzór budowlany

Starostowie w ograniczonym stopniu nadzorują planowaną budowę tych obiektów. Wynika to z uprawnień przypisanych administracji architektoniczno-budowlanej, a także nierzetelnej weryfikacji dokumentów. Nadzór ten w ogóle nie jest wykonywany wobec planowanej budowy obiektów małej architektury poza miejscami publicznymi. Dzieje się tak ponieważ prawo budowlane nie wymaga uzyskania pozwolenia na ich budowę, ani zgłoszenia budowy.

Powiatowi Inspektorzy Nadzoru Budowlanego nadzorują jedynie budowy realizowane na podstawie pozwolenia na budowę i wymagające uzyskania pozwolenia na użytkowanie. Nie nadzorują zgodności z przepisami budowy obiektów mis-r realizowanych na podstawie zgłoszenia robót budowlanych lub bez takiego zgłoszenia. Dzieje się tak głównie ze względu na niewystarczający poziom zatrudnienia oraz brak informacji o rozpoczęciu i zakończeniu ich budowy.

Gminy przed przystąpieniem do realizacji inwestycji mis-r uzyskują pozwolenia na budowę lub dokonują zgłoszeń budowy obiektów małej architektury. Zdarzają się jednak sporadycznie przypadki samowoli budowlanych.

Powiatowi inspektorzy nadzoru budowlanego i państwowi powiatowi inspektorzy sanitarni przy planowaniu kontroli użytkowanych obiektów mis-r, pomijają ponad połowę z nich. Dlaczego? Ponieważ nie wiedzą nawet o ich istnieniu. Przyczyną jest brak obowiązku gromadzenia danych na ten temat w powiatowych inspektoratach nadzoru budowlanego. To także kwestia nierzetelnych ewidencji prowadzonych w powiatowych stacjach sanitarno-epidemiologicznych.

Przy kontrolach nieprawidłowości stwierdzane bywają niezwykle rzadko (dotyczyły 2% obiektów sprawdzonych w latach 2017-2018). Nadzór budowlany polega głównie na doraźnych działaniach związanych z oceną stanu technicznego urządzeń na wybranych obiektach gminnych. PINB rzadko kontrolują, czy właściciele obiektów dopełniają obowiązków dotyczących okresowych kontroli stanu technicznego oraz gromadzenia i przechowywania dokumentacji.

Sporadyczne kontrole obiektów

Powiatowe stacje sanitarno-epidemiologiczne (PSSE) sprawują także wybiórczy nadzór nad obiektami mis-r. Kontrolują głównie place zabaw przy żłobkach, przedszkolach i szkołach. Pomijają obiekty należące do wspólnot mieszkaniowych lub niektóre rodzaje obiektów takie jak skateparki, czy street workout parki. Sporadycznie kontrolują obiekty zarządzane przez spółdzielnie mieszkaniowe. Tu także przyczyną są m.in. niedobory kadrowe, brak określonych procedur i przepisów oraz niedostateczna informacja o obiektach. Parki linowe w zasadzie pozostawały poza kontrolą IH, PINB i PSSE. Kontrola NIK wykazała wiele niezgodności z Polskimi Normami w zakresie ich konstrukcji oraz nieprawidłowości dotyczących konserwacji i eksploatacji.

Właściciele i zarządcy mis-r często dopuszczają do nieprawidłowości w zakresie zapewniania ich należytego stanu technicznego, higieniczno-sanitarnego i estetycznego oraz bezpieczeństwa użytkowania. Stwierdzono je na ponad 60% skontrolowanych przez NIK obiektów. Bywa, że wymagane przepisami kontrole okresowe stanu technicznego obiektów budowlanych w ogóle nie są przeprowadzane. Organy stanowiące gmin często nie uchwalają regulaminów korzystania z obiektów mis-r.

Wnioski po kontroli

Funkcjonujący system nadzoru nad budową oraz utrzymaniem obiektów małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej nie zapewnia w pełni bezpiecznego ich użytkowania. Ustalenia kontroli wskazują na potrzebę wprowadzenia zmian zarówno w sferze legislacyjnej, jak i organizacyjnej. Niezbędna jest również popularyzacja wiedzy o zasadach urządzania i utrzymywania bezpiecznych obiektów małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej.

Mając na uwadze ustalenia kontroli, Najwyższa Izba Kontroli wnioskuje:
Do Ministra właściwego do spraw budownictwa o podjęcie działań na rzecz:

• doprecyzowania w art. 3 ustawy Prawo budowlane, do jakiej kategorii obiektów lub urządzeń budowlanych winny być zaliczane place zabaw, parki linowe, siłownie plenerowe i inne rodzaje obiektów małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej oraz urządzenia stanowiące ich wyposażenie;
• doprecyzowania w §40 ust. 3 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie wymagań dotyczących odległości obiektów małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej od miejsc niebezpiecznych, takich jak naturalne lub sztuczne cieki oraz zbiorniki wodne, ciągi jezdne inne niż ulice itp., a także zasad ustalania odległości od obiektów wymienionych w tym przepisie;
• wprowadzenia standardów obejmujących kompleksowo zasady budowy, wyposażenia, zagospodarowania i bieżącego utrzymania w należytym stanie obiektów przeznaczonych do rekreacji takich, jak: place zabaw, siłownie plenerowe, skateparki, parki linowe oraz inne o podobnym charakterze, a także zasady ich bezpiecznego użytkowania.

Aktualny nadal pozostaje wniosek o rozważenie wprowadzenia nowych rozwiązań systemowych dostosowujących organizacyjnie i kadrowo organy nadzoru budowlanego do skali oraz zakresów realizowanych zadań nałożonych ustawą Prawo budowlane. Został on sformułowany przez NIK po kontroli Realizacja zadań przez organy nadzoru budowlanego (P/12/079) oraz podtrzymany w informacji o wynikach kontroli Prawidłowość kontroli i skuteczność postępowań egzekucyjnych prowadzonych przez organy nadzoru budowlanego (P/18/078);
Do organów Inspekcji Handlowej, Państwowej Inspekcji Sanitarnej, administracji architektoniczno-budowlanej oraz nadzoru budowlanego:

• o podjęcie – w ramach posiadanych kompetencji – działań zmierzających do zapewnienia skutecznego nadzoru nad budową oraz utrzymaniem w należytym stanie obiektów małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej, a także nad urządzeniami przeznaczonymi do wyposażenia takich obiektów.

Ponadto organom nadzoru budowlanego i Państwowej Inspekcji Sanitarnej NIK wskazuje na zasadność opracowania wewnętrznych standardów oraz wytycznych prowadzenia kontroli obiektów małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej. Zasadne jest także publikowanie na stronach internetowych inspektoratów i stacji sanitarno-epidemiologicznych informacji dotyczących wymogów bezpieczeństwa i bezpiecznej eksploatacji takich obiektów;
Do burmistrzów, wójtów i kierowników gminnych jednostek zarządzających obiektami małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej o:

• zapewnienie rzetelnego i skutecznego nadzoru nad urządzaniem, stanem technicznym, higieniczno-sanitarnym i bezpieczeństwem korzystania z obiektów małej infrastruktury sportowo-rekreacyjnej.

Jednocześnie, mając na względzie zapewnienie bezpieczeństwa, Najwyższa Izba Kontroli sygnalizuje potrzebę umieszczania w miejscach przeznaczonych do zabaw i rekreacji regulaminów określających zasady bezpiecznego korzystania z obiektów mis-r. Zwraca także uwagę na zasadność formułowania w zawieranych z wykonawcami umowach obowiązku dostawy urządzeń i wykonania obiektów zgodnie z zasadami określonymi w Polskich Normach.

Źródło: materiały prasowe
Fot. Frame Kings/Unsplash

Czytaj też o siłowniach plenerowych Orlenu

Artykuł Siłownie plenerowe pod kontrolą NIK-u pochodzi z serwisu Fitness Biznes - Portal B2B branży fitness.

Za nadawanie odpowiednich uprawnień odpowiedzialne są poszczególnie związki sportowe. To od nich zależą wymagania stawiane przyszłym trenerom oraz dostępność do tego zawodu. Tymczasem są związki sportowe, w których wymogi kwalifikujące na trenera są bardzo liberalne, co może być groźne dla zawodników.

W ciągu trzech lat (2015 – 2018 r.) liczba trenerów zatrudnionych w 37 polskich związkach sportów olimpijskich wzrosła ponad dwukrotnie – (z ponad 10 tys. do prawie 25 tys. osób). Jednak NIK uważa, że funkcjonujący w tych latach system kształcenia i doskonalenia zawodowego trenerów sportu wyczynowego nie zapewnił w pełni wykwalifikowanej kadry trenerskiej. Problemem jest znaczne obniżenie wymagań potrzebnych, aby zostać trenerem.

W 2013 r. wprowadzono ustawę deregulującą, która spowodowała, że zawód trenera przestał być zawodem wymagającym nabywania uprawnień. Obecnie nie musi on posiadać wykształcenia wyższego. Zrezygnowano także z obowiązku ukończenia kursu specjalistycznego. Trenerem może zostać osoba, która ukończyła 18 lat, posiada wykształcenie co najmniej średnie oraz niezbędną wiedzę i doświadczenie i nie była skazana prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo.

W porównaniu do obowiązującego wcześniej systemu nadawania uprawnień trenera, w którym to Minister Sportu i Turystyki był odpowiedzialny za określenie warunków uzyskania takiego tytułu, oznacza to niemal całkowite „otwarcie” tego zawodu dla szerokiej grupy dorosłych.

Wymagania potrzebne do uzyskania uprawnień trenerskich/instruktorskich

Źródło: opracowanie własne NIK.

Za projekt ustawy deregulacyjnej odpowiadało Ministerstwo Sprawiedliwości. Jednak NIK zwraca uwagę, że w trakcie prac nad nowym prawem Minister Sportu i Turystyki nie odniósł się merytorycznie do nowych zasad uzyskiwania kwalifikacji trenera i instruktora. Nie przeprowadził także konsultacji i nie zasięgnął opinii polskich związków sportowych, uczelni wyższych oraz Instytutu Sportu. Tymczasem zarówno niektóre związki sportowe, jak i rektorzy Akademii Wychowania Fizycznego negatywnie oceniali proponowane zmiany. Zwracano uwagę, że planowane rozwiązania mogą m.in. mieć negatywne skutki w postaci zagrożenia życia i zdrowia podopiecznych trenerów i instruktorów. Zdaniem NIK przy tak istotnych zmianach prawa Minister Sportu powinien wyrazić stanowisko środowiska sportowego oraz zabiegać o taki kształt systemu kwalifikowania trenerów, który będzie miał na względzie bezpieczeństwo zawodników.

Obecnie o tym, czy ktoś posiada odpowiednią wiedzę i umiejętności, aby zostać trenerem, decydują poszczególne związki sportowe. To one od 2013 r. określają potrzebne dla danej dyscypliny wymagania i wydają licencje trenerskie. NIK zwraca uwagę, że to od sposobu ukształtowania przez poszczególne związki autonomicznych systemów nadawania kwalifikacji trenerskich zależą wymagania dotyczące szkolenia i doskonalenia zawodowego trenerów i instruktorów sportu. Większość wprowadziło własne regulaminy nadawania uprawnień trenerskich i instruktorskich. Na 40 polskich związków sportowych w sportach olimpijskich 38 deklarowało posiadanie autonomicznych systemów licencyjnych. W sześciu związkach z 31 ( 20 proc.) licencję trenerską przyznawano bezterminowo. W pozostałych 25 okres jej ważności wahał się od jednego roku (sezonu) do pięciu lat. W większości związków (52 proc. z 31)wprowadzono wymóg systematycznego doskonalenia zawodowego.

Jednak NIK zwraca uwagę na fakt, że związki mają bardzo różne wymagania w stosunku do kandydatów na trenerów. Niektóre wymają wyższego wykształcenia i gruntownego przygotowania, a następnie doszkalania, ale są też i takie, w których licencje trenera można zdobyć nawet po przez Internet.

W ocenie NIK funkcjonujący obecnie system nadawania kwalifikacji trenerskich stwarza ryzyko, że wymogi kwalifikacyjne określone zbyt liberalnie mogą obniżyć jakość szkolenia w danej dyscyplinie.

Po wprowadzonych zmianach w zawodzie trenera zmniejszyła się rola Akademii Wychowania Fizycznego w kształceniu trenerów. Część związków, po obniżeniu wymaganego wykształcenia trenerów – z wyższego do jedynie średniego – nie widziało potrzeby nawiązywania współpracy z AWF-ami. Często ograniczała się ona jedynie do prowadzenia kursów lub studiów podyplomowych w ramach doskonalenia zawodowego trenerów, a nie tworzenia całościowych programów studiów w ramach specjalizacji trenerskich. Co trzeci absolwent AWF ze specjalizacją trenerską w sportach olimpijskich ukończył szkolenie bez porozumienia AWF z właściwym związkiem sportowym, co zdaniem NIK może niekorzystnie wpływać na jakość uzyskanych kwalifikacji przez przyszłych trenerów sportu wyczynowego. Dodatkowo w latach akademickich 2014/2015-2016/2017 liczba absolwentów AWF ze specjalizacją trenerską zmalała o ok. 13 proc. NIK zauważa ponadto, iż w 31 szkołach wyższych kształcących na kierunkach związanych z kulturą fizyczną nie prowadzono zajęć dla trenerów na studiach podyplomowych. Kształcenie podyplomowe trenerów odbywało się wyłącznie na AWF-ach, ale też nie na wszystkich.

NIK zwraca uwagę, iż równocześnie liczba trenerów w kontrolowanych związkach wzrosła o 12 proc., co może być m.in. efektem obniżenia wymaganego wykształcenia z wyższego do średniego. W ocenie Izby istnieje ryzyko, że brak odpowiedniego kształcenia trenerów może spowodować, iż w najbliższych latach zabraknie wykwalifikowanej kadry trenerskiej w sporcie wyczynowym.

Liczba absolwentów specjalizacji trenerskich w skontrolowanych AWF według sportów olimpijskich.

Źródło: Ustalenia kontroli NIK.

Po pięciu latach od deregulacji zawodu trenera i instruktora sportu, władze połowy skontrolowanych AWF krytycznie wypowiadają się o uwolnieniu zawodów trenera i instruktora sportu. Przede wszystkim podkreślają brak narzędzi do oceny jakości kompetencji osób wykonujących zawód trenera sportu. Na przykład zdaniem Rektora AWF w Katowicach „beztroskie” uwolnienie kształcenia w niektórych zawodach oddało kształcenie trenerów w ręce różnych podmiotów, które na zasadzie rynkowej, nadawały tylko dokument końcowy o wymyślonej nazwie, bo przecież nie kształciły, nie podnosiły kwalifikacji, zwłaszcza jeśli w dziedzinach praktycznych w ofercie rynkowej były kursy internetowe bez konieczności uczestnictwa w zajęciach (np. na pływalni).

NIK przyznaje, że co roku rosły fundusze ze skarbu państwa, które polskie związki sportowe otrzymywały na doszkalanie kadry trenerskiej przygotowującej zawodników kadry narodowej do udziału w igrzyskach olimpijskich, mistrzostwach świata i Europy. W latach 2015 – 2017 wydano na ten cel łącznie ponad 3 mln zł. W 2016 r nastąpił wzrost w stosunku do 2015 r. o ponad 28 proc., a w 2017 r. w stosunku do roku poprzedniego o blisko 6 proc. Minister Sportu i Turystyki rzetelnie przyznawał te środki. Jednak, jak zauważa NIK jego działalność koncentrowała się jedynie na aspekcie finansowym.

W celu doszkalania trenerów zajmujących się kadrą narodową Minister Sportu zorganizował Akademię Trenerską, na którą w latach 2015 – 2017 wydano ponad 1 mln zł. Jednak jedna trzecia trenerów kadry narodowej w 2017 r., mimo iż jest to obowiązkowe, nie uczestniczyła w zajęciach Akademii. Jak wynika z ustaleń kontroli NIK powodem nieobecności była kolizja terminów organizowanych szkoleń i np. zgrupowań lub zawodów sportowych. Izba sugeruje rozważenie, czy uczestnictwo trenerów kadry narodowej w Akademii Trenerskiej powinno być obowiązkowe.

W Europie wyróżnia się cztery modele organizacyjne kształcenia kadr dla potrzeb szeroko rozumianego sportu.

• model biurokratyczny, w którym organizacje sportowe są kontrolowane przez władze wywodzące się ze struktur publicznych (na poziomie centralnym regionalnym i lokalnym). Kształcenie kadr dla potrzeb sportu obywa się na podstawie reguł stworzonych przez państwo, głównie w ramach regulacji prawnych. Taki model można było zaobserwować np. we Francji, w Polce i na Węgrzech;
• model przedsiębiorczy oparty jest przede wszystkim na inicjatywach sektora komercyjnego, a rola sektora publicznego jest mocno ograniczona. Takie rozwiązania funkcjonowały z Wielkiej Brytanii i Irlandii;
• w modelu strategicznym dużą aktywnością i znaczącą rolą przypisuje się sektorowi dobrowolnych organizacji pozarządowych. Rola sektora publicznego i komercyjnego w kształtowaniu polityki w sporcie jest mocno ograniczona. Przykłady takich rozwiązań można zaobserwować w Niemczech;
• model społeczny oparty jest na umowie społecznej pomiędzy różnymi partnerami funkcjonującymi na rynku pracy. Taki model występował w Holandii.

Szkoły wyższe kształcące na kierunku sport lub kultura fizyczna.

Źródło: opracowanie własne NIK.

Wnioski

Najwyższa Izba Kontroli kieruje wnioski do:
Ministra Sportu i Turystyki oraz Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego o:
Podjęcie wzajemnej współpracy w zakresie opracowania planu działania na rzecz zwiększenia kompetencji i jakości pracy trenerów.

Ministra Sportu i Turystyki o:
Rozważenie zlecania uczelniom wyższym, po uzgodnieniu z ministrem nauki i szkolnictwa wyższego oraz senatu uczelni prowadzących kształcenie w zakresie nauczania lub kształcenia kadr dla potrzeb sportu.
Rozważenie opracowania i wprowadzenia dobrych praktyk trenerskich w obszarze zapewniania zawodnikom bezpieczeństwa i zdrowie podczas treningów.

Rektorów akademii wychowania fizycznego oraz Prezesów Zarządów polskich związków sportowych o:
Podjęcie wzajemnej ścisłej współpracy pomiędzy akademiami wychowania fizycznego a polskimi związkami sportowymi w zakresie kształcenia i doskonalenia zawodowego kadr trenerskich.

Źródło: materiały prasowe

Fot. annca/ Pixabay

Artykuł Trener bez dyplomu – NIK o kształceniu trenerów sportu wyczynowego pochodzi z serwisu Fitness Biznes - Portal B2B branży fitness.